MEMORY & DESIRE

نخستین وصال

2012-01-01T13:23:00.011+03:30

به رغم اینکه نخستین چیزی که از من به مطبعه رفته، ترجمه‌ای است از شعری از والتر اسکات انگلیسی، سالها است که به نظرم ترجمه شعر امری است اساساً غیرممکن. چند وقت پیش، یاد جنایتی افتادم که حدود سال هشتاد دو- سه خورشیدی، در حق شعری از آرسنی تارکوفسکی، پدر آندره کارگردان معروف، مرتکب شده بودم. آن‌ وقتها، هنوز عادت نکرده بودم که تایپ کنم و به رقص قلم روی سپیدی باکره کاغذ و از این مزخرفات معتاد بودم. درنتیجه، نمونه‌ای از ترجمه نداشتم، هرچند ترجمه انگلیسی شعر، بدون نام مترجمش، در پستوهای هارد کامپیوترم یافت شد. شعر را، یا ترجمه انگلیسی شعر را، بسیار می‌پسندم. با جستجو در اینترنت متوجه شدم که شاعر خود اشعاری از نظامی، ابوالعلا معری، مختوم قلی و دیگران را به روسی ترجمه کرده است. چون قاعدتاً قرار است چیزی که عوض داشته باشد، گله نداشته باشد، حاصل آن شد که موقتاً تصمیم گرفتم بر خلاف اعتقادم رفتار کنم و شعر مذکور را یک بار دیگر ترجمه کنم.

نکته دیگری که مکشوفم شد، یا مشخص شد که بد نیست مکشوف شود، آن است که چطور آن مرحوم که در زمان حیاتش با بانو آخماتوا همنشین بوده و گفته‌اند که آخرین کسی بوده که به بانوی دیگر روس، تستایوا، محبت می‌ورزیده، به تیر دایی یوسف و عمله جورش گرفتار نیامده. دست کم منابع انگلیسی که سردستی به آنها مراجعه کردم، ساکتند.

شعر پیش از این اقلکندش دو بار به فارسی ترجمه شده است: یک بار صفی یزدانیان، ضمن ترجمه فیلمنامه آینه، یک بار هم در دوبله فارسی خود فیلم. این ترجمه از هر دو تاثیر گرفته. اصل شعر را شاعر در ابتدای آن فیلم خوانده که نسخه دی وی دی آن در دسترس است.

نخستین وصال

هر دم که با هم بودیم، جشنی بود

عید تجلی.

و در جهان، من و تو تنها.

پله‌ها را فرود آمدی تلوخوران
و فراخواندی‌ام

از میان یاسهای خیس

به قلمروی خویش

به آن سوی آینه.

،شب که فروافتاد

لطافتی نثارم شد.

دروازه‌های حرم گشوده شد
و درخششی در تاریکی؛

عریانی بود به نرمی خمیده.

می‌دانستم گستاخی‌است اما

تا که بیدارت کنم گفتم:

«خدایت بپاید»

خفته بودی.

یاس از روی میز

فروخمید

به لمس پلکهایت با آبی مطلقشان

پلکهایی آرام با رگه‌هایی آبی.

و دستت گرم بود.

و دیدم من

رودخانه‌ها را پرتپش

کوه‌ها را پیچیده در دود

و دریاها را درخشان

به جامی که در کفت بود

لمیده برتخت.

ستایش خدای را که از آنم بودی.

بیدار شدی و دگرگون کردی.

قاموس ملالت بار آدمیان

به بازگفتنت سرشار شد

تا به پژواک ژرفش پراکندی.

تا که گفتی «تو» به تازه تر معنایش
به گوش آمد: «تزار»

و دگرگون شد هرچه در جهان بود

ساده‌تر چیزهایی چون کاسه

چون گلدان حتی.

و آب منجمد

لایه بر لایه

چو پرده‌دار در میانمان ایستاد.

بردندمان به ناکجا.

در پیشمان

شهرها می‌گستردند به سراب

ساخته از سحر

و برگ نعنا زیر پایمان خویش را نثار می‌کرد

و همسفرمان پرندگان بودند

و در رودخانه جهیدن ماهیان بود

که به پیشباز می‌آمدند

و آسمان بر فرازمان گشوده می‌شد.

همه بدان هنگام که سرنوشت

سر در پی‌مان نهاده بود

چونان زنگی مست

تیغیش آخته در دست.

جغدانه

2011-12-16T13:34:00.001+03:30

به ف

از رستم‌التواریخ

2011-11-30T02:12:00.011+03:30

غربی‌ها لابد مشغول تفکرند. به سبک احمد شاملو:
حیرت زده،
جاخورده،
هاج و واج.

عادت ندارند کسی این چنین نظامات بین‌المللی را به پرش نگیرد. شمار زیادی از ایرانیان هم نگرانند و گیج مانده‌اند تا چه بازی رخ نماید روزگار. حال این حضرات یا آن حضرات هرچه باشد، در سی سال گذشته، این دفعه دوم است که امت سفارتخانه تسخیر کرده‌اند. این وسط، چندباری البته حمله و آتش‌افروزی بوده که چون ایرانی فقط کار بزرگ می‌کند، آنها را حساب نکرده و در تقویم روزی برایشان مقرر ننموده.

ما ایرانیان که خودمان، خودمان را به مهمان‌نوازی شهره می‌دانیم، کارنامه رفتارمان با فرستادگان دول دیگر برگهای زرین کم ندارد. در رستم التواریخ از مهمان‌نوازی ایرانیها در حق سفرای ترکستان، هند، عثمانی و انگریز حکایتهای عبرت آموزی پیدا می‌شود. حالا که قرار نیست ملت همیشه در صحنه رفتارش را تغییر بدهد و همچنان به همان طریق معهود و معمولش به مهمان‌نوازی‌اش مشغول است، بعید نیست که از این کتاب هم بندهایی در آموزشنامه‌ی سفرای فرنگی بگذارند تا وقتی به ایران می‌آیند حواسشان جمع باشد، اگر اصلاً بیایند. داستان یا گزارش زیر مربوط است به دوره‌ی حکمرانی علی‌مرادخان زند از جانشینان کریم خان زند در شیراز:

«امیرحسن خوش حکایت می‌گوید که از خانه‌ی میرزا مصطفای مستوفی، نزدیک به مسجد میرزاحسین شاه کارگذار درمشخان، للـه‌باشی شاه اسماعیل خلد آشیان، که اکنون آن مسجد مشهور به مسجد علی می‌باشد، می‌گذشتم و در آن وقت، آن خانه‌ی میرزا مصطفای مذکور نشیمن بالیوز انگلیز بود و لرهای بسیار در آنجا هجوم نموده بودند، اموال آنجا را به غارت بردند [کذا در متن].

بالیوز از راه خوف از درخت بالا رفت، او را به ضرب سنگ از درخت به زیر آوردند و چون بالیوز جوانی بود خوش‌شکل و شمایل و معشوقیت تمام داشت، آن لران بی‌مروت به زور و ضرب آن‌قدر با آن دلارام پری‌سیما وطی نمودند که از ضرب عمودهای لحمی آن بی‌تمیزان سپر شحمی آن محبوب بانزاکت چاک‌ چاک گردید و در میان خون غوطه‌ور گردید و نزدیک به هلاکت رسید. در آن حالت، آشنایی در رسید و او را از دست لران رهایی بخشید و تا یک سال تمام جراحان با مهارت به معالجه‌ی او پرداختند تا آن نازنین را صحیح و سالم ساختند.»

آصف، محمدهاشم (رستم‌الحکما)، رستم التواریخ، به کوشش محمد مشیری، شرکت سهامی کتابهای جیبی چ ۳.تهران، ۲۵۳۷-۱۳۵۶. صص ۲۵۲ و ۲۵۳

بعد تحریر: در جواب دوست فرنگی کنجکاو و مبهوتی که وقایع تهران را شرم‌آور می‌دانست، گفتم که دویست سیصد سال پیش ایرانی‌جماعت جور دیگر رفتار می‌کرد و ژنرال قنسول بریتانیای کبیر را مثل هلوی رسیده از روی درخت می‌چید. حالا لابد چپه کردن عکس ملکه را، در قیاس با دمر کردن وزیر مختار، باید حرکتی در جهت مدنیت دانست، گیرم حلزون‌وار. رفیق فرنگی که آنقدری در تورنتو همسایه ایرانی داشته تا بداند که انسان آریایی از عهد هخامنشی تا امروز چطور افول کرده، می‌گوید که این هم نشانه‌ای دیگر از زوال آن تمدن است.

تقه‌های زبانی در خاکریزهای مجازی

2011-09-29T10:29:00.004+03:30

پرسش این است که برای مبارزه با فرهنگی دیگر موضعمان نسبت به زبان آن فرهنگ چی باشد بهتر است.

در اثر اشغال ایرلند به دست انگلیسی‌ها، زبانهای بومی آن سرزمین نیمه‌متروک شد و انگلیسی جایش را گرفت. منتها جماعت بذله‌گوی ایرلندی آنچنان انگلیسی را پذیرفتند و نوشتند که الان تصور زبان و ادب انگلیسی بدون جویس، سویفت، وایلد، شاو، بکت و ییتس محال است.

نمونه آسیایی‌اش هم هندی‌ها هستند و پاکستانی‌ها. مانیل سوری، حنیف قریشی و جومپا لاهیری را از بهترین نویسندگان معاصر آن زبان می‌دانند.

در همین ایران خودمان، سالها پیش سیدفخرالدین شادمان کتابی منتشر کرد به نام تسخیر تمدن فرنگی. جان کلامش آن بود که برای تسخیر ـ منظورش رسیدن، به دست آوردن، در اختیار گرفتن بود، نه اشغال نظامی ـ تمدن غرب، نخست می‌باید زبان مادریمان را خوب بدانیم و بعدش زبان فرنگی را تا بتوانیم کتابهای اساسی غربی را به فارسی مفهوم ترجمه کنیم.

چند سال پیش بانویی کتابی منتشر کرد و سخت از گفتمان ضدغرب رئیس جمهور دفاع کرد. اسم کتاب احمدی‌نژاد معجزه هزاره سوم بود. بانوی غرب ستیز البته فراموش کرده بود که در عنوان کتابش از تقویم میلادی همان غربیان استفاده کرده. ما الان در میانه هزاره دوم هجری در هر دو ورسیون قمری و خورشیدی آن هستیم.

در خبر است که رئیس موسسه بررسی‌های دکترینال امنیت بدون مرز که روزنامه نیویورک تایمز او را کیسینجر جهان اسلام می‌داند، در همایش حزب‌الله سایبری که نام کلیک‌های پایداری‌‌ را برای‌اش برگزیده‌اند، یک حرفهایی زده است. محتوای خبر حکایت می‌کند که قرار است همچنان با مغرب زمین بجنگیم. منتها نمی‌فهمم وقتی که همفکران حضرات رسماً تابلوی هر جایی را که سردرش نوشته‌ بودند فست فود، پایین کشیدند، دکترینال و سایبر و کلیک چرا محل اشکال نیست. آیا تشبث به نیویورک تایمز که یک زمانی سایتش پیلتر بود -‌ نمی‌دانم هنوز هست یا نه ـ و به سیاست‌مدار بازنشسته، به علاوه، نشاندهنده آن است که برادران گویا به بیان خودشان و برخلاف ادعایشان مقهور گفتمان غرب شده‌اند؟ اگر پاسخ مثبت است، که خب بهتر است نظرمان را یواشکی عوض کنیم. اگر منفی است، حالا که آموزشگاههای زبان در رقابتی جان‌فرسا با بانکها و دریانی‌ها در همه کوچه‌ها شعبه دارند، تفاخر به کلیک و سایبر بی‌مناسبت می‌نماید.

پورج عزیز یک بار به جای کلیلک نوشته بود تقه. معادلی که به نظرم دل‌انگیز آمد. تصور می‌کنم اگر قرار است به نبرد انگلیسی‌ها، با آن چشمان چپْشان، برویم بهتر است اسم همایشمان را بگذاریم تقه‌های پایداری. اسم جماعت را هم می‌شود گذاشت حزب‌الله مجازی.

شب تیره بلبل نخسبد همی

2011-04-06T17:03:00.007+04:30

فراموش کرده بودم دیشب که چراغم را در اینترنت خاموش کنم. دوستِ جانِ جانی که چراغم را روشن دیده بود و بیدارم پنداشته بود، پیغامی فرستاد که اعلام وصولش صیحه ای بود که از گوشی ام درآمد و از خواب نوشینم بامداد رحیل، کلۀ سحری پراند.

بعد که اختلاطمان تمام شد، خواستم بخوابم که صدایی شنیدم. مرغی می خواند. تصور کردم که ممکن است بلبل باشد. طفلک آوازش بیشتر به صدای لولای روغن نخورده می مانست تا سخن گفتن پهلوی. این پرسش هم به فهرست "در دست اقدام"ها افزوده شد که آیا امریکای شمالی هم زیستگاه بلبل است یا نه. تقریباً همه عمرم در خانه هایی زندگی کرده ام که بلبلی در حیاطشان صبحها می خوانده. حالا صدای پرنده خاطرم را منصرف کرد به صبحهای سربی تهران که تیرگی شبانۀ شهر آبِ نقره می گرفت؛ به ساعتی که همه چیز هم تاریک است هم روشن، نه تاریک روشن، و صدای زمینه در سکوت نامعمول شهر بزرگ، نغمۀ بلبل. هوس صدای بلبل کردم.

حالا گذشته از این قطعۀ ادبی آبکی بی مزه، از میان بی شمار بیت بلبلمند، یادم به دو متنی افتاد که تازگیها تورقشان می کردم. همچنین روزی را در دانشکدۀ ادبیات به خاطر آوردم که سر کلاس حافظ دکتر مظفر بختیار مستمع آزاد بودم و غزلی را، به مطلع بلبلی برگ گلی خوشرنگ به منقار داشت، تدریس می کرد. کلاسی بی نهایت دلنشین بود. آنجا فهمیدم که تصویری که در مینیاتورها می کشند که بلبلی برگ گلی را به منقار گرفته، کنایه از وصل عاشق به معشوق است.

آن دو متن یکی شاهنامه است، مقدمه داستان رستم و اسفندیار. کاراکتر اصلی این مقدمه بلبل است:

کنون خورد باید می خوشگوار

که می بوی مشک آید از جویبار

هوا پرخروش و زمین پر زجوش

خنک آنکه دل شاد دارد به نوش

درم دارد و نقل و جام نبید

سر گوسفندی تواند برید

مرا نیست فرخ مر آن را که هست

ببخشای بر مردم تنگ دست

همه بوستان زیر برگ گل است

همه کوه پر لاله و سنبل است

به پالیز بلبل بنالد همی

گل از نالۀ او ببالد همی

چو از ابر بینم همی باد و نم

ندانم که نرگس چرا شد دژم

شب تیره بلبل نخسبد همی

گل از باد و باران بجنبد همی

بخندد همی بلبل از هر دوان

چو بر گل نشیند گشاید زبان

ندانم که عاشق گل آمد گر ابر

چو از ابر بینم خروش هژبر

بدرد همی باد پیراهنش

درفشان شود آتش اندر تنش

به عشق هوا بر زمین شد گوا

به پیش خورشید فرمانروا

که داند که بلبل چه گوید همی

به زیر گل اندر چه موید همی

نگه کن سحرگاه تا بشنوی

ز بلبل سخن گفتن پهلوی

همی نالد از مرگ اسفندیار

ندارد به جز ناله زو یادگار

چو آواز رستم شب تیره ابر

بدرد دل و گوش غران هژبر

ز بلبل شنیدم یکی داستان

که برخواند از گفتۀ باستان

جز آنکه به سلیقه من این ابیات بهترین ابیات توصیفی ادب فارسی و از شمار دو سه مقدمۀ عالی در این ادب است و جز آنکه یافتن توازیهای معنایی بین رستم و ابر و اسفندیار و بلبل و از این طریق کشف وجوه دیگر ابیات مقدمه میتواند بازی ذهنی لذت بخشی باشد؛ این مقدمه حاوی یک نکتۀ مهم فرهنگی است. در فرهنگ سرزمین ما غنا و ثروت، دستگاه و دولت وضعیت پلیدی است که بهتر است از چشم خلایق پنهانش کرد و با پرداخت رد مظالم و حق امام به ارباب عمائم به سه آب شستش. هر کسی که خطر کند و به جای ای بد نیست، شکرخدا یک آب باریکه ای هست بگوید که وضعش توپ است خودش را در سیبل قرار میدهد و هر لحظه باید منتظر یورش طوایفی باشد تا به قصد غارت بر سرش ریزند. از آن طرف، حسد و بخل از خصوصیات شمار زیادی از باشندگان این سرزمین است فرض اول آن است که دولتمند دزد است. از همین رو و بر نمط کاخی ندیدم که کوخها کنارش نباشد ادب کلاسیک فارسی پر است از لیچارپرانی و دشنام گویی به ثروتمندان.

می دانیم که فردوسی دهقان بود، یعنی زمیندار. دستش به دهنش می رسید در جوانی و مکنت و عزتی داشت. در سالهایی که صرف شاهنامه کرد دارایی اش را اندک اندک فروخت تا خرج خانه و خانگیان را بدهد. روزگار فقرش رسید تا جایی که به حکایت ابیات نخست همین مقدمه نه در خمخانه اش خمی ماند و نه درمی در جیب. مرد شوکتمند آرزوی لقمه ای گوشت می کند: سر گوسفندی تواند برید. نکتۀ فوقالعاده در مصرع بعدی است: مرا نیست، فرخ مر آن را که هست. میگوید مال ما که پرید، نوش جان آن که دارد. مخصوصاً از آخر دوره خراسانی چنین بزرگ منشی ای نادر است.

نمونۀ معروفی که در دوران عراقی ادب فارسی نوشته شده است و از نمونه فردوسی مشهورتر است جدال سعدی با مدعی است در گلستان. سعدی در آنجا مدافع ثروتمندان است و مدعی که درویشی است، مخالف ایشان. بحثشان بالا می گیرد و کتک کاری می کنند. کار را به قاضی می برند و حرف آخر سخن قاضی است که میانه را می گیرد جوری که، چون کباب اینجا گیرم نمی آید، نه نعل بسوزد، نه میخ.

منتها آن متنی که یادم آمد از صدای جیرجیر صبحگاهی، از سعدی بود اما این نبود و ربطی هم به این نوع قوت مادی ندارد. حکایت دیگری است در گلستان که پیرمردی دخترکی را به زنی می گیرد. مرد از جوانان بد می گوید و از تجربه پیران تعریف می کند و سعی دارد ترس دختر را بریزاند. جوانان را به بلبل تشبیه می کند که:

جوانان خردمند و خوب رخسار

ولیکن در وفا با کس نپایند

وفاداری مدار از بلبلان چشم

که هر دم بر گلی دیگر سرایند

افاقه نمی کند و دختر به طلاق می رود و بعد از عده زن جوانی ستیزه جو و تندخو می شود. دختر از ازدواج دومش راضی است چراکه زن جوان را اگر تیری به پهلو نشیند به که پیری و

زن کز بر مرد بی رضا خیزد

بس فتنه و جنگ از آن سرا برخیزد

پیری که زجای خویش نتواند خاست

الا به عصا، کِی اش عصا برخیزد؟

علاوه بر این که تا حال هیچ چیز مستقلی از خاطرات و هوسهایم ننوشته بودم تا نام مجازخانه را دست کم برای یک بار توجیه کرده باشم، دوستی که از خوابم پراند و بعد هم خوابم را پراند، باید این بلبل زبانی را از من بپذیرد. در نتیجه، نتیجۀ این همه بلبل زبانی؟ شرمنده، هیچ، هدیه به هـ.

دو نوازی در مرگ ایرج افشار

2011-03-10T17:51:00.009+03:30

ضم ذمه به ذمه

چنان بادی می وزد که برف سرگردان مانده پایین بیاید یا بالا برود. در آستانۀ بهاریم اما این باد و برف خبر از تغییر هیچ فصلی نمی دهد. دو سه شب پیش که با دوستی گپ می زدم، خبر داد که ایرج افشار بستری است. چند مضمون کوک کردیم، نه امیدوار، که مطمئن بودیم برخواهد خاست. خیط شدیم.

من حالا در این شهری که ط/تهران نیست اما هم ت دارد در اسمش هم ر و هم ن، مثل قرمه سبزی در دیگ دارم جا می افتم، یا مثل مقاله ای، کتابی، چیزی از کارهای ایرج افشار که حتماً و قطعاً از فهرست نهایی آثارش جا خواهد افتاد از بس که نوشته و چاپ کرده.

صبح خبردار شدم که من و دوستم خیط شده ایم. در خانه ام هستم، اما از کتابخانه ام دورم. چراغ همان دوستم روشن است. محض رفع دلگرفتگی از خبر صبحانۀ ایرج افشار، باهم حرف میزنیم، زمان در خانۀ من صبح است، در خانۀ او شب. " آقا، ایرج افشار." می گوید:" سقِّت سیاه." و اضافه می کند که بی موقع رسیده ام، چون دارد متنی دربارۀ همان مرحوم می نویسد. دلم می خواست چیزی بنویسم، اما کتابخانه ندارم. کتابخانۀ شخصی بیشتر از آنکه جای خواندن باشد، جای نوشتن است. می گویم متن را بدهد بگذارم اینجا؛ می پذیرد. دو ساعت بعد نوشته ای می رسد به دستم با تاکید موکد بر این حکم تلخ که منتشر نشود. متن را می خوانم؛ این دوست من از معدود کسانی است که گاهی به نثرشان غبطه خورده ام. اصرار می کنم؛ انکار می کند. آخر سر توافق می شود که بر اساس متن او خودم چیزی بنویسم. من در این شهری که ت دارد و ط ندارد و دوستم در آن شهری که ط دارد و بی خود با ت نوشته اندش، خیط شده، متنی می نوسیم دربارۀ ایرج افشار. متنی که بیشترش را او نوشته و کمترش را من:

برائت ذمه

ایرج افشار عمری طولانی داشت. پربار بود و پرکار. یعنی وقتی تعداد منشورات و تالیفاتش را بر تعداد سنوات زندگی اش تقسیم می کنیم عدد حاصل رشک برانگیز است. دیگرانی هستند که بیش از دانسته های شان، نوشته دارند. ایرج افشار از این دست نبود. پرکاری با پرباری، دست کم در کیفیت تالیفات، تفاوت دارد. عاقبت به خیر هم بود. یعنی تا روز آخر عمرش تحول خواه و مردم مدار جامعه ایران بود. خیلی ها، به روزگار سالخوردگی و به اقتضای «آدمی پیر چو شد حرص جوان میگردد» مجیزگوی قدرت میشوند؛ او نشد.

از خاندانی متمول و خیّر بود، پسر دکتر محمود افشار یزدی. پدرش دکتر در حقوق از سوئیس، از قضات زمان رضا شاه، نخستین رئیس هیئت ممیزۀ دارایی، ایرانشناس و از نظریه پردازان استبداد منور در دورۀ پهلوی اول بود. همین سابقۀ خانوادگی در ایرج افشار هم بود و بخشی از آثارش چاپ نامه های تقی زاده و فروغی و قزوینی و پدرش و مصدق و بسیاری دیگر از رجال وطندوست پس از مشروطه بود.

در شمیران، از فرشته به سوی باغ فردوس که می روید، دست راست خیابان، همه موقوفات پدرش است. محمود افشار اموالش را وقف کرد. وقفنامه ای که نوشت از اسناد بینظیر تاریخ مملکت است. ایرج افشار تا آخر عمر از اعضای منصوص هیئت تولیت این موقوفات بود. بنیاد موقوفات اخیراً به فضای مجازی هم وارد شده است و سایت دارد. نگاهی به فهرست انتشارات این موقوفات هم نشاندهندۀ یک دوراندیشی ژرف در تعیین موارد هزینه کردن عواید موقوفات است هم بیانگر یک تلاش کم نظیر در پاسداری از فرهنگ و تاریخ ایران.

افشار بیشتر تحقیقات پایۀ ایرانشناسی انجام می داد. یعنی مخاطب نوشته هایش، نه مردم عادی یا حتی دانشجویان، بلکه فقط اساتید و محققان بودند. جالب است که از مدارج آکادمیک فقط یک لیسانس حقوق داشت. فرصت و توفیق نداشت که مثل بعضی دیگر از مرحومان دکترای حقوق بگیرد.

اوایل کارش رئیس کتابخانۀ دانشکدۀ حقوق دانشگاه تهران بود و بعدها رئیس کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران شد. شفیعی کدکنی آن دوران را دوران طلایی کتابخانه دانشگاه تهران میداند. آدمی وقتی عمری دراز میکند، معمولاً مصائب و شدائدی از سر می گذراند. دو مصیبت در زندگی ایرج افشار پیش آمد که باعث تأثر شد: جوانمرگ شدن بابک، پسرش، و سوختن کتابخانۀ دانشکدۀ حقوق در آتش. گفته اند که دومی را از اولی راحتتر تاب آورد.

دوستم نوشته است که معلمش از همکاران ایرج افشار بود. آقای معلم می گفت که افشار در بخشیدن کتاب خست دارد و بعد می گفت تعجب می کند که با این روحیه چگونه تمام کتابخانه اش را به مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی بخشیده است. دوستم جلسۀ بعد که به دیدنش رفته کتاب مسی به رنگ شفق را، خاطرات کاظم موسوی بجنوردی که رئیس آن دایره المعارف و از سابقون انقلاب است، برایش برده. آقای معلم خوانده و ستایش کرده موسوی بجنوردی را، مخصوصاً از این رو که کسی که سیزده سال در زندان شاه بوده، پس از انقلاب، دست از همه مناصب و تنعمات شسته و به کار فرهنگی پرداخته است؛ اینکه سهل است، برای بهبود کیفیت کارش همه فکلیها و کراواتیها و سه تیغ کرده های زمان طاغوت را هم دور خودش جمع کرده است. بعدها که آن معلم فاضل به دایره المعارف رفت و برایشان چند مدخلی تالیف کرد، بسیار لذت برده بود از فضای متساهل و آرام حاکم بر دفتر دائره المعارف در دارآباد تهران. باری دور شدیم..

افشار مدت مدیدی هم رئیس مرکز انتشارات دانشگاه تهران بود. نشر دانشگاهی مقولۀ خاصی است و در جهان هم دانشگاههایی مثل آکسفورد یا کمبریج یا پرینستون هم دانشگاههای بزرگ هستند هم انتشارات معظم دارند. در دوران ریاست افشار بر موسسۀ انتشارات دانشگاه تهران، این دانشگاه در عرصه نشر داشت خرد خرد به دانشگاههای همترازش در فرنگ نزدیک می شد.

به همۀ وجوه گوناگون فرهنگ و تمدن سرزمین مادری اش توجه داشت. غیر از همۀ اینها، مقادیر زیادی از وقت و قوای ذهنی و مادی اش را صرف چاپ نسخ خطی می کرد. در مقدمۀ این نوشته که از قرمه سبزی و صبحانه نام بردم، غرضم نه دست انداختن آن مرحوم که اشاره به نکته ای شخصی بود. از میان کل آثاری که منتشر کرد، شخصاً یک کتابش را ترجیح می دهم؛ کتابی که مدتی همدم روز و شبم بود: آشپزی دورۀ صفوی.

متخصص نسخه شناسی و خط شناسی و یک سری علوم مرتبط با کتاب هم بود. در کتابخانۀ ملی و مجلس و مرکز دائره المعارف، در کنار عبدالحسین حائری و اصغر مهدوی، از کسانی بود که طرف مشورت برای خرید نسخ خطی بود. از فیزیک نسخ و نوع خط تا حد زیادی می توانست قدمتش را تعیین کند. این توانایی در عرصه تاریخ معاصر هم مفید افتاده بود. سندی جعل کرده بودند منسوب به امیرکبیر که خطاب به ناصرالدین شاه نوشته بود کار مملکت با توصیۀ عمه و خاله جلو نمی رود. سند مجعول در مجلۀ راه نو منتشر شد. بعدها هم خیلی دست به دست در ایمیل ها می چرخید. افشار در یکی از شماره های بخارا حساب سند و منتشر کنندگانش را صاف کرد. مورد دیگر مربوط به مصدق است. مخالفان دکتر مصدق مدعی سندی هستند که در آن آیت الله کاشانی چند روز قبل از کودتا، وقوع آن را به دکتر مصدق دلسوزانه هشدار داده است – لابد به مدد امدادهای غیبی و علم لدنی – اما نخست وزیر مغرورانه گوش نداده است. ایرج افشار در یادنامه مرحوم دکتر غلامحسین صدیقی، مقاله ای دربارۀ این نامه ادعایی نوشت که به رغم علاقۀ آشکارش به مرحوم دکتر مصدق، از شاهکارهای دقت نظر و بی طرفی در مقالات تاریخی در ایران است.

در جریان ملی شدن صنعت نفت، هرچند جوان بود، اما مقالاتی در دفاع از مساعی دکتر مصدق نوشت. تا آخر عمرش به مصدق دلبسته ماند. بعد از انقلاب کنشگر سیاسی نبود اما با این حال، در جزوه ای هراس انگیز ، نامش در فهرست نویسندگان مرتبط با ناشری برانداز آمد. بختش بلند بود که چند ماه بعدش به مرگ طبیعی از دنیا رفت وگرنه ممکن بود به جهان دیگر قلاب سنگ شود.

قدیم می گفتند آدمها یا حامل فرهنگی شفاهی اند یا کتبی. حالا باید فرهنگ سایبری را هم به این دو افزود. ایرج افشار نه تنها شیفتۀ کتاب بود، بلکه به چاپ و انتشار آثار و به هرچیزی که به کتاب و کتابت در ایران مربوط باشد علاقه داشت. یکی از مهمترین کارهای ایرج افشار را فهرست مقالات فارسی می دانند که ادامۀ کار مرحوم خان بابا مشار است. در عصر اینترنت این نوع کارها بیشتر برعهدۀ سایتها و پایگاههای اطلاعاتی است. در همین ایران نورمگز به مدیریت و هزینۀ حوزۀ علمیۀ قم کاری کرده است کارستان. احتمالاً تصورش برای افشار دشوار بوده که روزی برسد که حوزۀ قم با پول خودش تمام آرشیو سی سالۀ مجله سخن زنده یاد خانلری را با کیفیت خوبی پی دی اف کند و از اعماق کتابخانه ها به در آورد و در دسترس همگان بگذارد. در نورمگز دورۀ مجلۀ راهنمای کتاب و مجلۀ آینده ( متعلق به همین خاندان افشار ) و مجلۀ یغما (حبیب یغمایی) و مجلۀ یادگار (عباس اقبال) و بسیاری مجلات دیگر حتی متعلق به دوران پیش از تاجگذاری رضاشاه پهلوی به رایگان در اختیار است. از این جهت ایرج افشار کار عبثی کرد که اواخر عمر وقت گذاشت برای تجدید چاپ راهنمای کتاب و آینده.

سفر هم زیاد می رفت. چندین بار دور تا دور ایران را گشته بود. پای ثابت سفرهایش یارغارش منوچهر ستوده بود. به مدد اینکه مدیر فرهنگی بود و در سرتاسر ایران رفیق داشت و غم هتل و مهمانخانه نداشت. در شیراز مهمان بهمن بیگی می شد و در کرمان میزبانش همایون صنعتی بود. تبریز را با عباس زریاب و امین ریاحی می رفت و میهمان منوچهر مرتضوی می شد. سفرنامه هایش را یکجا در کتابی با نام گلگشت در وطن چاپ کرده است که سفرنامه هایی خشک و بیروح است اما فایدۀشان این است که هر جهنم دره ای را رفته است و توی هر سوراخ و کتیبه ای انگشت کرده است و متنشان را آورده و از این جهت می تواند راهنمای خوبی برای سفرهای فرهنگ گردی باشد. از فواید سفرهایش یکی هم این بود که در میبد یزد سنگ قبر ابوالفضل رشیدالدین میبدی را از روی سنگ قبر دیگری کشف کرد. و این همزمان بود با شروع چاپ تصحیح انتقادی کشف الاسرار توسط اصغر حکمت. از جلد سه به بعد نام مولف که قبلاً ناشناخته بود روی جلد کتاب آمد و نوشتند ابوالفضل رشیدالدین میبدی و در مقدمه هم افتخار کشف را به نام او زدند.

اشتغال ذمه

در مام میهن، کارنامۀ آدمها بیش از آنکه ثمرۀ توانایی باشد، حاصل محرومیت است. درنتیجه، عمر مفید قلمندگان و اندیشه گران بسیار کوتاه است. ایرج افشار از نوادری است که بیش از شش دهه نوشت و چاپ کرد.

همچنین در خاک محنت زدۀ سرزمین مادری ما، آدم متنعمِ بی نیاز کم است. ایرج افشار در تنعم و بی نیازی زیست. در همین سرزمین، معمولاً اگر چنان آدمی به هم رسد، دستش به خیر هم برود کمتر از برای فرهنگ است. ایرج افشار تمام عمرش را وقف فرهنگ سرزمینش کرد. نزد مردمانی که شماریشان دولتمندی را نه وصفی موجود که ننگی میدانند مذموم، تقریباً محال است که آدم دارا، آنگونه زندگی کند که می خواهد. اضافه کنید که در سرزمینی که موج خیز حوادث است و آدمیان مثل دانه های برف، در دست باد سرگردانند و ثانیه ای بالا می روند تا بعدش بیافتند، بختش آنقدر بلند بود که ثروتش را، چه ثروت مادی، چه ثروت ذهنی اش را آنگونه که می خواست خرج کرد. بخت بلندتر از آن سرزمینی است که چنین انسان شریفی را به خود دید. ناروا نخواهد بود اگر کسانی، یا همه، ذمه شان را مشغولش بدانند.

در باره مصر

2011-02-12T22:16:00.006+03:30

معترضان به خیابان ریختند؛ حکومت مرتکب اشتباه پشت اشتباه شد؛ ماشین جنگی سگ دست برید و کنار کشید؛ اراذل و چماقکشان را به خیابان ریختند؛ جواب نداد؛ زانوی شترها را بستند؛ معترضان به خانه برنگشتند؛ دستگاه سرکوب زه زد و از کار افتاد؛ دیکتاتور آخرین حماقتش را در تاریخ خاورمیانه ثبت کرد؛ مقادیری مهمل گفت و کمتر از بیست ساعت بعد، دقیقاً برخلاف هارت و پورتش قدرت را واگذاشت. از روز نخست کمابیش مشخص بود که دیر یا زود حسنی مبارک سقوط خواهد کرد. اگر در همان روزها، حرفها را میشنید و با زبان خوش کنار میکشید، فرقش محبوبیت بیمثال خودش، احترام خانوادهاش و چهارصد کشته کمتر بود. تازه، وخت مردمو هم هیفده هیژده روز نمیگرفت.

تا اینجا که داستان از بس تکراری بود، گویا همه از اول فهمیدند آخرش کجاست غیر از حسنی مبارک. منتها از اینجای داستان ممکن است جذاب باشد. سی سال در مصر وضعیت فوقالعاده حاکم بوده. منطقاً وضعیتی که سی سال پاییده باشد، وضعیت عادی است، فوقالعاده شاید آنچه باشد که پس از این پیش خواهد آمد. آنچه تکراری نخواهد بود آن است که مصریها بتوانند قانون اساسیای درست بنویسند، آن را اجرا کنند و دموکراسیای نیمبند بسازند. آنچه تکراری خواهد بود بِکِش بِکِش و بُکش بُکش است.

به انقلاب مصر گفتهاند انقلاب اینترنتی. به جوانان معترض هم میگویند نسل توییتر و فیسبوک. معترضان در فیسبوک صفحهای راه انداختند و از مردم خواستند که به خیابانها بیایند. از همین نکته نتیجه گرفتند که جوانان مصری با توییتر و فیسبوک به جنگ تانکسوار مسلسل به دست و شترسوار چماقنده رفتند و پیروز شدند. نتیجه گرفتند که با اینترنت میتوان حکومتها را سرنگون کرد. در فضای ملتهب و سانتیمانتال امروز مصر کسی پاپی صحت این ادعا نشده. متخصصانی باید این فرضیهها را زیر ذرهبین بگذارند و با غوررسی درستی یا نادرستیشان را مشخص کنند. حالا اما سوال این است: به فرض صحت ادعا، آیا با توییتر و فیسبوک میتوان در جامعۀ استبداد زدهای که مطلقاً تجربه آزادی ندارد، دموکراسی ساخت؟

در این چند روز، عکسهایی منتشر شد که اشک شوق به چشمان کسانی آورد: دو مرد در آغوش هم که یکی قرآنش را و دیگری صلیبش را سر دست گرفته بودند، جوانانی مسیحی که سر صلات دور نمازگزاران مسلمان دیواری انسانی ساخته بودند. فراموش کردند که هممسلکان هماینان چند ماه پیشترک، قمه و قداره کشیده بودند و به جان هم افتاده بودند از سر بمبی که در کلیسایی ترکاندند. یعنی همۀ مشکلات حل شد؟ صورت هم را بوسیدند و رفتند سروقت مبارک؟

قدرت از خلبانی که سکوی پروازش در آسمان سیاست خاورمیانه، نیروی هوایی ارتش بود، به شورایی از ارتشیان منتقل شده. ارتش مصر اکنون در جای خوبی ایستاده. شایع است که نزد مصریان محترم است. آیا کسانی که قپه روی سردوشی، مدال به سینه، تفنگ به کمر، پول در جیب، قدرت در دست و دشمنی دارند که بیدرنگی پنجاه توریست بدبخت را در پرستشگاههای فراعنه سوراخ سوراخ میکند ممکن است جای قپه را با کوله، قدرت را با تفنگ و تفنگ را با قمقمه عوض کنند و بعد از انتقال قدرت و بخشیدن کلید خزانه به دموکراسیخواهان، راهی صحاری جنوب مصر شوند تا با بنیادگرایان برای حفظ دموکراسیای نوپا مبارزه کنند؟ ارتش بر سر دوراهی خطیری است. یا احترامش را از دست خواهد داد یا آسایشش را. علاوه اینکه ارتشی که پول تو جیبی کرامندی از امریکا میگیرد گوش به فرمان چه کسی خواهد بود؟ رفح در اختیار مصر است. آیا پاشنهکشهای شمالی زیر بار صندوقی خواهند رفت که هر لحظه ممکن است اخوانالمسلمین از تویش بپرد بیرون و بر رفح مسلط شود؟ آیا کسانی زیر بار کنترل سوئز به دست هرکسی که از صندوقهای مصر دربیاید خواهند رفت؟ نوادگان فرعون و پیروان موسی (ع) بر سر شکافی که در خاک کندهاند و با آب پرش کردهاند، ماجراها خواهند داشت.

چند ساعت پس از استعفا، شایع شدکه بانکهای سویس میخواهند حسابهای مبارک را مسدود کنند. زمانی که آدمهایش چهارصد نفر را کشتند کسی حسابی را مسدود نکرد. وقتی نطق ابلهانهاش را ایراد کرد کسی متعرض داراییاش نشد. مبارک در بیست روز گذشته اگر یک تصمیم درست گرفته باشد، استعفایش است. حالا بلافاصله پس از استعفا حسابهایش را میخواهند مسدود کنند. سوئیس خیلی بیخود خودش را قاطی مهلکه کرد. کشوری که به بیطرفی معروف است میتوانست صبر کند تا با رای دادگاهی حسابها را مسدود کند. چه کسی به بانک اجازه داده که سرخود حساب مشتریش را مسدود کند؟ حالا یعنی چکهای مبارک برگشت میخورد؟ محتاج نسیهخری از بقال سرکوچه در شرمالشیخ خواهد شد؟ برای پرداخت قبوض آب و برق و تلفن باید دستی بگیرد؟ منتظر اعلان کوپن ارزاق باید باشد تا یک حلب روغن ببرد خانه؟ اگر شایعه ناگهان حقیقت شود، غیر از مبارک و شیخ الازهر، بازندۀ دیگر بازی بانک معتبر کشور بیطرف خواهد بود.

در هزارهای فراموش شده، یکی از فراعنۀ مصر سربهسر فرستادۀ خداوند گذاشت. آنچنان در کوس رسواییاش دمیدند که تا همین امروز، اخلاف و اسلافش، هر کسی که زمانی فرعون بوده، نماد ستمگری و خودکامگی شده. حالا که شاید کشور بانکداران، برخلاف سنتش، در قائله داخلی کرانههای نیل دخالت میکند، آیا ممکن است که خلافآمدی پیشآید و سنت دموکراسی غربی جای شیوۀ حکمرانی فراعنه را بگیرد؟

2011-01-18T00:15:00.004+03:30

ايميل وارده اي خبر از تاسيس مدرسه اي در غرب تهران براي دانش آموزان افغان مي دهد. شخصاً نه صاحب نشاني ايميل را مي شناسم نه موسس مدرسه را.
عين ايميل را اينجا مي گذارم شايد کساني دستشان به خير رفت:

"همانطور که حتما می دانید مهاجرین افغانی در ایران با مشکلات فراوانی روبرو هستند، از جمله مشکل تحصیل. باخبر شدم که یک خانم خیر در منطقه غرب تهران یک مدرسه خصوصی برای بچه های افغانی راه اندازی کرده است، با حداقل امکانات در سه مقطع دبستان، راهنمایی و دبیرستن دختر و پسرهای افغانی را آموزش می دهد. آموزش و پرورش ایران هیچ کمکی نکرده و امکاناتی نداده فقط لطف کرده و اجازه می دهد که کار ادامه پیدا کند. با سفارت افغانستان صحبت شده و نمرات بچه ها از طرف سفارت به رسمیت شناخته می شود بنابراین بچه ها می توانند از سفارت مدرک بگیرند و تحصیلشان را ادامه بدهند.
وضعیت مدرسه به شدت اسفبار است. بچه ها اغلب کار می کنند یا مشکلات معیشتی شدید دارند، خیلی ها دارای سرپرستان نامناسب هستند. مدرسه تنها امیدشان برای باسواد شدن، کسب مهارت و ادامه زندگی در شرایط سختی است که می دانید ملت افغانستان دارد. به شدت و بی اندازه به کمک مالی و کمک کاری شما در مدرسه نیاز هست.
اگر می توانید مبلغی برای درس خواندن بچه های مردمی که سالهاست در کشور ما بیگاری می دهند - مردم دوست و برادر- هزینه کنید، دریغ نکنید. اگر می توانید دو ساعت یا بیشتر در هفته داوطلبانه به بچه ها آموزش بدهید، دریغ نکنید. به هر آموزشی نیاز است، از تدریس دروس از ابتدایی تا دبیرستان گرفته تا تدریس نقاشی و تئاتر و سرود و کاردستی و غیره. اگر در بین اقوامتان معلم بازنشسته ای پیدا می شود که سرش برای کار خیر درد می کند و از بیکاری خسته شده است، مدرسه را بهش معرفی کنید. اگر پدر و مادرتان بازنشسته شده اند و از بیکاری خسته اند، مدرسه را بهشان معرفی کنید. آن طور که من شنیده ام برای هر نوع آدمی و هر خدماتی در این مدرسه خیریه کار هست. مکان مدرسه هم در غرب تهران، نزدیک صادقیه است.

اگر هیچ کاری از دستتان برنمی آید، این آگهی را همخوان کنید.

برای واریز پول یا برنامه ریزی برای کار با این ایمیل تماس بگیرید:
nargesk@gmail.com (ایران چریتی) "

تلاش و تلاشی

2010-07-25T01:13:00.007+04:30

خبر می رسد که در دویسبورگ آلمان، خلایق برای رسیدن به میدان موسیقی از روی هم دیگر رد شده اند و جماعتی هم تلف شده اند. پلیس که گویا بی تقصیر هم نبوده است، می کوشد که دسته موزیکانچی و شنوندگانی که جان به در برده اند و به میدان کذا رسیده اند از ماجرای قتل عام بی خبر بمانند تا خاطرشان مکدر نشود و دوباره هجوم بیاورند و شمار کشتگان هنر بالاتر رود.

در دهه بیست قرن گذشته میلادی، گروهی از مستفرنگان ایرانی در برلین جریده مشهور کاوه را منتشر کردند. در آنجا چیزی منتشر شذه است به نام برنامه عمل برای مدرنیزاسیون. نویسندگان آن مجله سعی می کردند سرزمین خود را به فرنگ برسانند. الگویشان قاعدتاً فرهنگ آلمانی بود. بعدها هم آلمانها و دار و دسته رایش در ایران دل جماعتی را بردند. برای ما که کلاً التقاتی به انضباط فردی و اجتماعی نداریم،آلمان همیشه الگوی انضباط اجتماعی بوده است.

برونو بوزتو در انیمیشینی مشهور ایتالیا را با اتحادیه اروپا مقایسه کرده است. رندانی در میهن ما، از اشتراک رنگهای پرچم ایران و ایتالیا و شباهت دو فرهنگ سوء استفاده کردند و مضحک متحرک قلمی را مقایسه ایران و اروپا جا زدند. بسیاری در این صفحات باورشان شد؛ آنها هم که باورشان نشد تصدیق کردند که جهت نوارهای پرچم تاثیری ندارد و قیاس، جدا از قصد نگارنده اش، در ایران نیز مصداق دارد. در قسمتی از آن انیمیشن، به تفاوت رفتار دو ملت در صف کشیدن اشاره شده است.

از دهه شصت خورشیدی تا، کم و بیش، همین حالا، ما ایرانیها تقریباً برای هرکاری در صفی دراز می استیم و مطلقاً در هیچ صفی نوبتی را رعایت نمی کنیم. سوالی که منطقاً پیش می آید آن است که پس از این همه تمرین صف ایستادن چرا باشندگان این سرزمین هنوز نیاموخته اند چگونه در صف بیاستند. کسانی می گفتند حتا اگر صف صف اعدام باشد، ایرانی جماعت نوبت را رعایت نمی کند و تو می زند.

قاعدتاً وقتی کسی چیزی را دانست، دیگر نمی تواند نداند. حالا که آلمانها دیگر نمی دانند چگونه در صف بیاستند، آیا باید در صحت این گفته هم شک کرد؟ برخلاف تلاش اصحاب مجله کاوه، به جای آنکه ما مثل آنها شویم، گویا آنها دارند کم کمک مثل ما می شوند.

شهرشب، شهر صبح*

2010-06-16T01:13:00.004+04:30

جام جهانی خبر ساز است، شاید به اندازه جنگ، بلایای آسمانی یا جنبشهای آزادی خوهانه. کشورهای کوچک به جام جهانی می آیند تا دیده شوند، بشناسندشان و شاید بتوانند اگر نه احترامی جهانی به دست آورند، دست کم اعلام وجود کنند و بگویند که ما هم هستیم. وقتی کشورهای کوچک و گمنام به جام جهانی می آیند، مردمان دیگر سرزمینها از وجود آنها با خبر می شوند و کنجکاو خواهند بود تا بدانند در آن ممالک چه خبر است. هرخبری که ازتیم این کشورها مخابره شود درحکم گلی است که به برزیل زده باشند. در غیر این صورت، باید منتظر، جنگ، بلای طبیعی یا کودتا و کشتار داخلی باشند تا چند روزی جهان آنها را به یادآورد**. در داخله خودشان هم، یکی دو سه ماهی، دوباره ملت شوند و از ملال زندگی ای بسته رها شوند. جام جهانی فستیوال رنگها است، چه رنگ لباس، چه رنگ پوست. کره شمالی حالا به افریقای جنوبی رفته است تا در اولین بازیش برابر برزیل بایستد. در نوشته قبلی وعده داده بودم که درباره وجوهی از فوتبال که الان برای جذابم است چیزی بنویسم. این یادداشت که درباره آگاهیهای فرهنگی است، وفای آن عهد است.

کره شمالی هیچ خبرنگاری را به بازی ها اعزام نکرده است؛ هیچ خبرنگاری را به اردوی خود راه نداده و پخش دو سه بازی جام در آن کشور تعجب عادل فردوسی پور را برمی انگیزد. بازی های ایلات متحده و کره جنوبی را البته هرگز پخش نمی کنند. رتبه کره شمالی درآزادی مطبوعات دوم است، از آخر. هربار که بازی تیم کشورمان را در آن جا می دیدم، لباسهای یک دست و همه رنگ و رو رفته تماشاچیان، سکوتشان و سنگینی فضای استادیوم همیشه به خاطرم می آورد که گویی برای ورود به آن کشور باید گذرنامه سرزمین اشباح داشت. پس از انقلاب، چند سالی رسم بود که یک آقا به نام کشورها بچسپانند و بگویند آقای آمریکا، آقای انگلیس. استثنائا،ً بی معنی نیست که بگوییم آقای کره شمال چرا که در کره، خواست خواست کیم جونگ ایل است. آقای کره چیزی که از جهان می خواهد این است که او را نبینند و اجازه بدهند که او نیز جهان را ندید بگیرد. تصور عمومی از کره شمالی چنین است: تلفیقی از روسیه استالین، چین مائو در قالب استبدادی شرقی. کسانی ممکن است نگران جان بازیکنان خاطی آن تیم باشند. گویا وضع به بدی عراق آن آدم خوار نباشد. کسانی دیگر خواهند گفت که از مجموع کاروان کره بسیاری در آخر مسابقات به کشورشان باز نخواهند گشت و پناهنده خواهند شد. پرسشی که پیش می آید آن است که کره شمالی اساساً این وسط چی کار دارد و چرا به جام جهانی آمده است.

برخلاف کره شمالی که معمولاً هیچ خبری از آن درز نمی کند، تا همین چند سال پیش، برزیل هم کشوری بود در رده زاغه های گشنه آباد. خبرهایش، غیر از قهرمانی در جام جهانی، محدود بود به بلایای طبیعی، کودتا، کودتا ضد کودتا، خیزش مردم و قتل عام ایشان در صورت شکست و قتل عام آنها در صورت پیروزی. حالا چند سالی است که آزادی ای نسبی به دست آورده و به تبع آن از ثباتی بهره مند شده. اندک اندک، سری توی سرها درآورده و ضمن احترام به نظر جهانی، رای خودش را دارد و لبخند به لب از آن دفاع می کند. همزمان با تغییر نگاه جهان به هند، برزیل نیز از دومین حلبی آباد بزرگ جهان پس از هند، به کشوری محترم تبدیل شده است. برزیل چه آن وقتها، چه حالا کشور رنگ و رقص بوده است. کشور جشنواره های رنگ و سامبای زنان و مردمان گندمگون نیمه عریان و موسیقی تند با سازهای کوبه ای.

فوتبال برزیل هم برخلاف کره همیشه خبرساز است. لشکری از پاپاراتزی ها دنبال ستارگان این تیم می دوند و هرکس از جزئیات زندگی آنها می تواند باخبر شود. خودشان هم بدشان نمی آید. یک بار روماریو وسط زمین کشف عورت کرد. اختلاف دیگر آن است که در دوره قبل، مدافع برزیل، لوسیو، چهارصد دقیقه بدون آن که مرتکب خطا شود، دفاع کرد. این طرف، مربی آقای کره می خواست فورواردی را به جای دروازه بان قاچاقی به مسابقات بیاورد.

برزیل حالا در مقابل کره به زمین رفته. تفاوت دو کشور را دربازیشان خواهیم دید. گیرم که برزیل در سیاه ترین روزهای تاریخش نیز، فوتبال را طرفه و رنگ رنگ بازی کرده است و امشب هم ممکن است دونگایی بازی کند، اما بازهم تفاوتها پنهان نخواهند ماند.

* نام کتابی از نیما یوشیج

** این جا را بخوانید لطفاً.

رویای شب نیمه تابستان

2010-06-09T23:39:00.007+04:30

مشاوری به نگارنده می گوید که باید ساعاتی را در روز صرف کودک درونم کنم. می گویم وقتی که من بچه بودم، در مدرسه ای درس می خواندم شبیه آنچه که در کتابها و فیلمها، مدارس ژزوئیتها، همان یسوعیهای خودمان، خوانده می شود. در محیطی که بین دیر، پادگان و اردوگاه کار اجباری در نوسان بود، رسالت اول و آخر مدرسه کشتن هر نوع میل به تحرک و پویایی بود. ناظمان و معلمانی عموماً نیمه وحشی و عصبی گویا ماموریت داشتند ما، هزار و چهارصد پسربچه، را در دوره ای پنج ساله تبدیل به مردان جا افتاده کنند. اعتراف می کنم که زمانی که درون و برونم هر دو کودک بود، کودک مذکور را کشتند و به جایش مردی میانسال نشاندند و متاسفانه کودکی ندارم که وقتی را صرفش کنم.

برای رعایت انصاف در حق مدرسه، به آن مشاور می گویم که البته هیچ وقت، چه در کودکی چه بعد از آن، مشتاق شلوغ بازی نبوده ام و موجودی که الان هستم، صرفاً دست پخت دبستان نیست و جنم نگارنده هم مستعد بوده. با این حال، معجون تربیت پادگانی مدرسه و میلی، آن موقع مبهم و اکنون آشکار، به گوشه گیری و تنفر ذاتیم از فضای شلوغ و سر و صدا علاج عارضه مزمن فوتبال دوستیم نشده. برای اعاده حیثیت خودم باید بگویم که چه آن وقتها که هوادار تیمهایی بودم، چه حالا که کلاً بی خیالم، از کرکری و یقه دری و تعصب خرکی بیزار بوده ام.

در تابستان هزار و نهصد و هشتاد و دوی میلادی، ایتالیا تازه قهرمان جام جهانی شده بود که به دنیا آمدم. هرچند در تابستان هشتاد و شش میلادی درکی از فوتبال نداشتم و هیچ مسابقه ای را ندیدم و هیچ گزارش رادیویی را نشنیدم اما با نامی عجیب آشنا شدم: مارادونا. چهارسال بعدش، مارادونا را برای اولین بار زیارت کردم و فریادهای گزارشگر بازی که عربده می کشید اندریاس برمه، اندریاس برمه، رویای نیمه شب تابستان را به کابوس تبدیل کرد. نخستین تجربه شکست عاطفی کودکی هشت ساله رقم خورد. از آن سخت تر تحمل چهار سال بعدی بود. کلاً هشت سالم بود و باید نصف عمرم را صبر می کردم تا فستیوال بعدی آغاز شود. در مقیاس مرد کهن سال هشتاد ساله، چهار سال بچه هشت ساله، معادل چهل سال است. چهل سال کذایی گذشت و جام جهانی نود و چهار شروع شد. روبرتو باجو، روماریو، هریستو استویچکوف، توده های عضلات در هم پیچیده نیجریه ای ها، گئورگی هاجی، که آن وقتها هاگی بود، قهرمانانی بودند که بعد از تشییع جنازه مارادونای متقلب، زمین چمن را در ذهن کودک دوازده ساله به صحنه نبردی اساطیری تبدیل کردند. در آن تابستان، جام جهانی را در هلند دیدم و برای اولین بار شور و هیجان عمومی و همبستگی یک ملت را نه در سوگ، که در شادی تجربه کردم. فهمیدم که آدمها می توانند گاهی هم شاد باشند و خوشی آنقدرها هم چیز بدی نیست. هلند البته خیلی زود حذف شد. در جام جهانی نود و هشت وضعیت مشابهی را در ایران تجربه کردم و برای اولین بار در جام حهانی، هوادار تیم ملی کشور خودم بودم. فاصله این دو جام هم یک چهارم عمرم بود و هرچند به سختی می گذشت اما به زحمتش می ارزید. در این چهار سال، برای دومین بار، مثل همه پسربچه های شانزده ساله، شکست عاطفی خوردم اما زیدان نابغه همه غمها را نابود کرد. در آستانه جام جهانی دو هزار و دو، به گذشته که نگاه می کردم، کودکیم گذشته بود، همه چیز در ابهام فراموشی پیچیده شده بود و درمایه سپیا دیده می شد. جوان بودم، دانشجو و شغلی داشتم، جهانم عوض شده بود. چیزهای تازه ای در جهان، در خودم و در دیگران پیدا می کردم و آنچه که وحشت من بود، به مایه آرامش و هیجان تبدیل می شد. این چهار سال را صرف کشف این تغییرات کرده بودم که بی آنکه منتظرش باشم جام جهانی سر رسید. مثل بعضی پرتره های دختران که در آن با فتوشاپ لبها را قرمز و براق نشان می دهند در حالی که تمام چهره در مایه سپیا است و در بساط دست فروشان آرامگاه بوعلی در همدان و زیارتکده های مشابه می فروشند، جام جهانی از پریده رنگ پس زمینه کودکی بیرون می زد. چه فایده، غم انگیز ترین و کسالت بار ترین دوره ای بود که دیدم. اما همچنان که جام جهانی رنگش را در بی رنگی کودکی حفظ کرده است، اهمیتش نزد من به اهمیت همان باسمه های دم قبری تقلیل یافته. سر وقت می رسد بی آنکه منتظرش باشم. هر بار حریصانه تماشایش می کنم چرا که گاهی خاطراتی با خود می آورد از روزگاری که قرار بود شیرین باشد و گاهی خبر می دهد که پنداری اوضاع تغییر کرده است؛ این بار که آمد، از خودم پرسیدم که چه زود.

با افزایش سنم، جام جهانی علاوه بر کشیدن آژیر خطر و به یاد آوردن خاطرات، حاوی جذابیتهای دیگری نیز برای من شد. حقوقدانی اهل سویل، همان اشبیلیه خودمان، وقتی فهمید که هوادار فوتبالم، متعجب شد و گفت که فوتبال افیون جدید توده ها است. متذکر شدم در سرزمینی که برای تسکین دندان درد کودک هنوز، روی محل درد، افیون می گذارند، فوتبال افیونی کم خطر است. از مغالطه ام خندید. اضافه کردم که غیر از این مغالطه مطایبه نما، نکته دیگر آن است که برای ما دو نفر که از جوامعی به شدت سنتی و مذهبی برآمده ایم، افیون جدید دست کم از خرافات خالی تر است. گفتم که اساساً نمی توانم حکمی کلی و کلیشه ای را بدون استدلال بپذیرم و تا نتواند صحت ادعای خودش را، چه در مورد مذهب، چه در مورد فوتبال ثابت کند، از موافقت با او معذور خواهم بود و نه فوتبال، نه مذهب را افیون توده ها نمی دانم. شبی آرام و خوش بود و به نرمی می گذشت. از صعود دراماتیک ایران به جام جهانی نود و هشت گفتم. برایش توضیح دادم که ناگهان خیابان که فضایی خفه و بسته بود به صحنه شادی تبدیل شد و مردم ایران پس از سالها، در شادی، ملت بودنشان را جشن گرفتند. گفتم این شادی از پیروزی در انتخابات ریاست جمهوری یک سال و نیم پیشش، فراگیرتر و امیدبخش تر بود و هرچند از دلشوره های بعدی آن تهی بود، البته گذرنده تر بود و بی دوام تر. فوتبال خیابان را دوباره خیابان کرد و دهه شصت نه در اول فروردین هفتاد که در هشتم آذر هفتاد و هفت تمام شد، بالاخره.

الان، فوتبال از دو جنبه برایم جذاب است. اول آنکه تجلی تتمه روحیات پهلوانی است. دوم آنکه گاهی حاوی آگاهیهای فرهنگی و اجتماعی است. در آینده، از این دو جنبه بیشتر خواهم نوشت.

نحو کشتیبان

2010-05-26T02:42:00.017+04:30

به تهامی جان

خب، کاری به صحت ادعا نداریم؛ جمله غلط است. "به عنوان" در این جمله، کاملاً بی ربط به کار رفته است. زبان فارسی چنین عنوانی ندارد و در اینجا نیز، مطلقاً درباره عناوین آن زبان صحبتی نیست. یا معتقد ایم این زبان یکی از ارکان هویت ملی ایران است یا نیست. منظور از ایران نیز قاعدتاً باید ایرانیان باشد، لابد اشاره به ظرف و ارادۀ مظروف است. "به عنوان" که از آلات شکنجه است، زائد است و به بیان اداره جاتی (ادارجاتی؟)* باید از قلم اسقاط شود. بد نبود به فارسی درست، جمله ای در باره اهمیت زبان فارسی بنویسیم: زبان فارسی یکی از ارکان هویت ملی ایرانیان و الخ.

در تاکسی، مسافری گفت که در اخبار اعلام کرده اند که با هر دکانی که سردرش نوشته باشند "فست فود" برخورد خواهد شد. مسافر مذکور معتقد بود همه اینها بازی است و کسی نگران زبان مادری نیست. به این بهانه می خواهند امورات خودشان را پیش برند. بعد افزود اگر کسی غم زبان فارسی می داشت، باید اول لغات عربی را می ریخت بیرون. رانندۀ بانشاط می خندید و می گفت که نه خیر اینا با عربی کار دارند. پرسش می توانست این باشد که با اسقاط، بلکه اعدام کلمۀ "فست فود"، کدام امورات کی و چگونه پیش خواهد رفت، اما نکته این بود که جملات آن گویندگان حاکی از تسلط ناطق به زبانشناسی و زبان فارسی نبود. ماجرای شیرین و پایان ناپذیر زبان مادری گویا از تفریحات نحوی و کشتیبان هر دو است. نحوی مولوی اگر در این دوره از کشتیبانی بپرسد که آن جناب آیا نحو می داند، احتمالاً پاسخی دندان شکن خواهد گرفت و بور و خیط، به تویوپش خواهد چسبید.

از سویی دیگر، در مجادلات قلمی اهل این مملکت، بخشی هم به سواد فارسی دو طرف اختصاص دارد. گاهی بحث فارسی دانی و ندانی منتقد و نویسنده آنچنان بالا می گیرد، که اصل موضوع و حرف دو طرف فراموش می شود. دست کم از دو مجادلۀ قلمی در فضای مجازی ایران خبر دارم که در هر دو مورد، تمام جدل در این خلاصه می شد که آقایی به خانمی می پرید که فارسی بلد نیست و متقابلاً خانم هم می گفت: "خودت بلد نیستی". در هر دو مورد یک طرف دعوا آقا و طرف دیگر خانم بود و همه آنها هم آدمهایی بودند در ردیف زبانشناس و ویراستار. پرویز ناتل خانلری مقامی بلند در ادب فارسی برای دوستش، صادق هدایت، قائل بود اما هدایت را از ذوق فصاحت بی بهره می دانست و معتقد بود که شیوۀ فارسی نویسی او خالی از نقص نیست. دکتر خانلری گرفتاری هدایت را تحصیلش در مدرسۀ فرنگی می دانست.**

فارغ التحصیل دورۀ متوسطه قرار است زبان مادری را در حد درست نویسی و روان خوانی بداند. اما هستند آدمهایی اداره جاتی که بلند خوانی روزنامه را شکنجه می دانند؛ اگر هم خودشان ندانند آن همه کسرۀ اضافۀ نابه جا و توقف بی مورد شنیدن این بلند خوانی را برای مستمعان به شکنجه تبدیل می کند. حالا گیریم که دیپلمۀ بی کار فارسی ندانست، کمترین توقع از اهل قلم آن است که ابزار کارشان را خوب بشناسند و گرفتار این درگیری های غم انگیز نشوند.

نکته دیگر آن است که حالا که در دبیرستان فارسی یادمان نمی دهند، فارسی را چگونه بیاموزیم و فارسی درست را از نادرست تمیز دهیم. از این یقه گیری های قلمی، هرچند بسیاریشان حاوی نکاتی درست و ایراداتی وارد است و متاسفانه باید بپذیریم که نویسندگان، مترجمان، منتقدان و ویراستارانی هستند که جدی جدی فارسی نمی دانند، اما دستگیرمان نخواهد شد که چگونه فارسی بیاموزیم. این قبیل نوشته ها فقط نشان می دهند چه کسی فارسی می داند و چه کسی نمی داند.

یک راه فارسی آموختن، باید خواندن کتابهای کلاسیک ادب فارسی باشد، یعنی کتابهایی که عموم فارسی زبانها آنها را نمونه های درست و زیبای زبان فارسی می دانند. به کسی که به این صورت فارسی آموخته خواهند گفت که زبان موجودی زنده است و دگرگون می شود؛ اینکه کسی بتواند تاریخ بیهقی را روان بخواند، لزوماً به این معنی نیست که می تواند درست و زیبا بنویسد. منتقد احتمالی خواهد گفت زبان را باید در مراوده با فارسی زبانان آموخت.

به فارسی کسی که زبان را در مراوده با گویندگان فارسی زبان آموخته، دست کم دو ایراد خواهند گرفت: اول آنکه وقتی نویسندگانی مثل هدایت فارسی نمی دانستند، شما چطور می خواهید از کشتیبان نحو بیاموزید؟ دوم آنکه اگر هم کشتیبانان زمانی فارسی می دانستند، الان که تپش های عاشقانۀ صدا و سیما در زبان کشتیبانان و کوچه نشینان حس می شود، از آن زبان هم چیزی باقی نمانده است. کسانی اضافه خواهند کرد که زبان فارسی سرشار از ظرایف است و پر از پیچیدگی و عوام البته از فهم همۀ آن دقائق ناتوان اند.

پس گویا می ماند یک راه دیگر که مطالعۀ کتابهای دستور زبان باشد. اینچا هم دست کم دو گرفتاری پیش می آید. یکی آن که خواهند گفت اول آدمها حرف می زدند و می نوشتند، بعد کسانی به فکر استخراج قواعد گفتن و نوشتن افتادند و این جاده ای است یک طرفه. با کمک دستور زبان می شود کلام را فهمید اما نمی شود آموخت. دیگر آنکه خود دستورنویسان هم کلاً با هم مخالف اند و گرفتاری حالا می شود کدام دستور زبان؟
این تازه صرفاً بحث دستور زبان بود؛ رسم الخط هم که قصه ای است برای خودش. قضیۀ تسلط بر زبان مادری را گاهی، کسانی ار این علما آن چنان می پیچانند و از دادن هر پاسخ صریحی می گریزند، که نوآموز زبان احساس می کند طالب فیضی است که تازه به خانقاه، به خدمت شیخ آمده. از کسانی شخصاً شنیده ام که گفته اند آموختن زبان فارسی کار هرکسی نیست و لابد باید نظر کرده باشی تا بتوانی بیاموزی. برخوردی جداً عرفونی با مقوله زبان و شدیداً باب سلیقه ایرانیان؛ زبان ما فقط یه هوا اون ور تر از سر اکبره. اوضاع گاهی آنچنان شلوغ پلوغ می شود که رندان بدگمان ممکن است بپندارند که قضیه کلاً زرگری است و این دعوای درست و غلط و جدا و سرهم لابد دکانی است که فضلای عینکی هوا کرده اند تا شرمسار کیسه نباشند.

تصویر کلی چنین چیزی است: کشتیبان متخصص واژگان دخیل در زبان فارسی و زبانشناسی عقیدتی-سیاسی است و نحوی بی سوادی است از زبان مادریش بی اطلاع. آیا وقتی اوضاع یکی از ارکان هویت ملی ایران اینگونه است می توان نتیجه گرفت که خود هویت ملی هم وضع مشابهی دارد؟ اگر نحوی فرهیخته بی هویت باشد و کشتیبان دیپلمۀ بی کار سکاندار کشتی هویت، توفان هم بیاید، اوضاع چگونه خواهد بود؟ غریق بحر معنا و بی معنایی خواهیم شد؟

وضعیت فلسفی: زیر پله

2010-05-08T23:11:00.003+04:30

نویسنده ای فرنگی، که تخصصش نوشتن کتابهایی ساده، یا همان کاتالوگ، درباره فیلسوفان است، به وین می رود تا خانه ساخته ویتگنشتاین را ببیند. چنین روایت می کند:" بنایی است معمولی به سبک مدرن اوایل قرن بیستم، دارای سه طبقه، چند ردیف پنجره بزرگ ساده. وقتی چند سال پیش برای اولین بار محل خانه ویتگنشتاین را پیدا کردم، متوجه شدم که برای عموم باز نیست. با کمال تاسف در خیابان ایستادم و سعی کردم از لابه لای پنجره ها به درون آن سرک بکشم تا ببینم توی ساختمان چه شکلی است. از لای یکی از پنجره ها توجهم به راه پله ای جلب شد که به طور اریب آنجا را قطع می کرد. پس از چند لحظه به سرعت خودم را کنار کشیدم، چون خانمی داشت از پلکان بالا می رفت و متوجه شدم که دارم به دامن او نگاه می کنم."*

برخلاف سلیقه کاتالوگ نویس محجوب، نمایی در بعضی از فجایع سینمایی قبل از انقلاب بود که در آن، دوربین را زیر پلکانی می کاشتند. دوربین صعود بانویی دامن پوش را از پلکان به تصویر می کشید. نیت کارگردان البته خیر بود و می خواست بیننده بی پرده با مفهوم فلسفی عمق استعلایی آشنا شود.

اما در فجایع سینمایی پس از انقلاب، طراحان لباس بانوی سلبریتی را با انواع پوششهای حیرت افزا تبدیل به حجمی شلجمی می کنند به نحوی که بی مدد قوه تخیل تشخیص دست از سر چندان راحت نیست.

چند سالی است که بانوان فرنگی در نماهایی از فیلمهای ایرانی که در خارجه، به قول ابراهیم گلستان عکسشان را گرفته اند الزامی به رعایت حجاب ندارند اما پوشش شلجمی ساز استثنا بردار نیست.

در آخرین تحول، تلفیق شگفت انگیزی از مساعی طراح لباس، طراح صحنه و اتفاق نگارنده را در موقعیت مضحکی قرار داد. قضیه از این قرار است که در هفته گذشته به تماشای تیارت پرفسور بوبوس رفتم. بلیت را از طریق اینترنت پیش خرید کرده بودم. روز موعود، دم گیشه کاغذ موقت را دادم و بلیتی را تحویل گرفتم که رویش نوشته بود قرار است میانه های ردیف اول بنشینم، همان جایی که معمولاً وزرا می نشینند.

منگ و شنگول از دست و دل بازی بخت کارساز، به سالن وارد شدم و بلافاصله فهمیدم که بخت نه تنها کارساز نیست بلکه اصلاً بدبختی است. سکویی دراز را از سن به راهروی میان صندلی ها کشانده بودند و بازیگران مشغول کت واک بودند روی آن. منتها گرفتاری آن بود که صندلی ها را نخواسته یا نتوانسته بودند مناسب طراحی صحنه بگردانند. صندلی نگارنده دقیقاً زیر سکوی گربه روی و چسبیده به سن بود. نصف نمایش پشت سرم اتفاق می افتاد و سایه ماجرا را، مثل سایه بازی های آسیای شرقی، روی پرده پشت سن می دیدم و اگر سرم را بالا می کردم تا بازی گری را که مشرف به من جیغ می کشید ببینم نمای محبوب فیلمفارسیها را می دیدم با این تفاوت که عوض بانوی مینی ژوپ به پا، حجمی شلچمی در مقام سلبریتی ورچه ورچه می کرد.

خلاصه آنکه اگر هوس کردید به تماشای پرفسور بوبوس بروید دقت کنید که ردیف صندلیتان دو رقمی باشد.

*پل استراترن، آشنایی با ویتگنشتاین، علی جوادزاده، نشر مرکز، چ 1، تهران 1378، ص 39

2010-05-01T16:32:00.006+04:30

هیچوقت شاگرد رسمی دکتر حقشناس نبودم اما هر بار که به دیدار استادم، دکتر ژاله آموزگار، می رفتم او را هم می دیدم که معمولاً در ساعات فراغت سری به دکتر آموزگار می زد. در دانشکده ای که بیشتر اعضای هیئت علمی اش نه تنها فرهنگی شفاهی دارند بلکه اساساً کتاب و مقاله و تالیف را از مقوله تجملاتی می دانند که تنها کارکردشان طی کردن پله های ترقی است به منظور کسب مقادیر بیشتری مستمری یا کمک خرج عائله مندی از بنگاههای خیریه ای که ردیف بودجه دارند برای مشاور فرهنگی و ادبی، دیدار دکتر حق شناس همراه دکتر آموزگار قند مکرر بود.

اساتیدی که در این دو سه دهه به عضویت هیئت علمی دانشکده ادبیات دانشگاه تهران درآمده اند عموماً گلچینی اند از اعضای خرده فرهنگهایی قر و قاطی، که پیوند چندانی با فرهنگ طبقه متوسط شهرنشین، که منطقاً قرار است بار دانشگاه را بکشد، ندارند. دکتر حقشناس در میان این خواهران و برادران متمایز بود. آنقدری که من دیده ام چنان به فرهنگ مکتوب وابسته بود که دیوار اتاقش پر بود از کاغذهایی زرد رنگ حاوی پیامهایی مثل: "من رفتم حیاط زود برمی گردم." خطاب به هم اتاق غایبش. جوری سرخوش و شاد راه می رفت که انگار دارد از بهار دهکده ای کوچک در جنوب انگلستان لذت می برد. دیدارش یادآور آسان گیری بود و آزادی. و خوش خلقی و حوصله و احترامی که قرار است ابنای متمدن بشر برای یکدیگر قائل باشند، در رقتارش هویدا بود.

رسم نیست که سخنران، مثل ملای مکتبخانه، بر آمد و شد شنوندگانش نظارت کند. یک بار جنایتکار گمنامی دیلاق بی مایه ای را به دانشکده دعوت کرده بود تا سخن براند همانطور که مسافرکشان پیکان کار پنجاه و شش می رانند. هدفش احتمالاً سنجش مقاومت دانشجویان در شرایط صفر حیات بود. شخصاً سپر انداختم و حضور به هم نرساندم. دوست نزدیکی که خطر کرد، یک ربعی تاب آورد. بعد که می خواست از ردیف آخر پاورچین و گربه وار به بیرون خزد، راننده مذکور خیلی سره پارسیده بود که چرا رانشش و آیین نشیمن سخن نیوشی را برمی آشوبد. گویی که رفیق ما فون اشتافنبرگ است در جلسه بر و بچه های دور و ور رایش کبیر و گوبلز و هیملر. غرض از این تسویه حساب مغرضانه، این بود که بگویم ببینید که در این دانشکده، وقتی که سخن ران مدعو، و نه استاد، چنان طلب کار است و دانشجو چنان تو سری خور، اعضای هیئت علمی چه لعبتکانی خواهند بود. در عوض در آبان هشتاد و هفت که در تالار ممیز خانه هنرمندان جشن تولدی برای آیدین آغداشلو گرفته بودند، دکتر حقشناس را دیدم که مثل ماها که جا برای نشستن نداشتیم و در هم چپیده بودیم، ایستاده است بیخ دیوار. نمی دانم چرا آمده بود. چون اگر از دوستان آغداشلو بود که حتماً دعوتش می کردند و صندلی می داشت. دو نفراز اون وسطا جایشان را، استاد استاد گویان، به او و همسرش تعارف کردند، حقشناس هم دستی تکان داد به تشکر که یعنی بفرمایید و لبخند بر لب داشت. بانیان مجلس هم اگر دکتر حقشناس را به جا می آوردند جایی نداشتند تعارفش کنند. بیشتر اساتید دانشکده ما معمولاً از فرط فضل، بدون کارت دعوت و تضمین پلو مرغ جایی نمی روند، اگر هم بروند و مجلس به مذاقشان خوش نیاید، هنگامه به پا می کنند. تفاوت رفتار دکتر حقشناس با این بزرگواران و آن راننده-ساینده، یاد آور تقابل روشنایی است و تاریکی در اندیشه های ایران باستان.

در کنار دکتر علی اشرف صادقی، دکتر یدالله ثمره، دکتر ابوالحسن نجفی و دکتر محمدرضا باطنی عضوی بود از نسل درخشانی از زبانشناسان همگانی این مملکت که کوششهای نسل پیش از خود را به علمی با ساختار منسجم بدل کردند. برای آغاز مطالعه هر علمی، باید کتابهای پایه و تاریخ آن علم را خواند. دکتر حقشناس کتابها و مقالات زیادی نوشت اما در حیطه زبانشناسی، دو کتاب تاریخ زبانشناسی و دو کتاب پایه این علم را ترجمه کرد. از تاریخها یکی تاریخ مختصر زبانشناسی است و آن دیگری به مکاتب نوین زبانشناسی می پردازد. کتاب دیگری هم در تخصصش نوشت که آواشناسی نامیدش. در مقام زبانشناس و استاد دانشگاه از جمله امتیازاتش یکی هم آن بود که زیاد داخل بحث درست و غلط فارسی نمی شد.
از معدود استادانی بود که غیر از رشته خود به وادی های دیگر فرهنگ و هنر نیز علاقه مند بود. در نقد ادبی چیره دست بود و مکاتب نوینش را هم دقیق می شناخت. دخترش، اشلینگ، از بهترین نقاشان نسل ما است و بازتاب علاقه مادر و پدر را به هنرهای تجسمی می توان در نام فرزند یافت.

برای شمارش ترجمه هایش ماشین حساب هم به درد نمی خورد. چرا که کارستانش فرهنگ هزاره است. بیشتر ترجمه های سالهای پس از انتشار هزاره، اگر مع الواسطه ترجمه حقشناس و همکارانش نباشد، دست کم نشانی از کار ایشان دارد. گویا مشغول تدوین ویراست دوم آن بود که مرگ بی حوصله سررسید.

قاعدتاً رحمت واسعه ایزدی نباید جای بدی باشد و رحلت به آن می تواند جانگداز نباشد. برای نزدیکان متوفی بیشتر مرگها نابه هنگام اند. اما در عرصه زندگی اجتماعی و فرهنگی گاهی، مرگ موهبتی است که فریادرس می آید و متوفی را از دست خودش نجات می دهد. در این سرزمین که معمولاً زندگی مشاهیر به این خلاصه می شود که کار درخوری تحویل جامعه دهند و بعد بکوشند که از روی دست خودشان تقلید کنند و ادای خودشان را دربیاورند، مرگ مفاجای کسی که کار حسابی می کرد و به تکرار خودش نیافتاده بود، از معدود درگذشتهایی است که واقعاً نا به هنگام اند. در محیطی ناهمگون با خصلتش، بی دریغ خوب بود و بلند نظر و در حیطه کارش دانشمند بود و مولد. از این روی است که باید گفت دکترعلی محمد حقشناس متاسفانه به رحمت واسعه ایزدی رفت.

2010-04-26T01:30:00.009+04:30

آدم اجاره نشين که تازه کاربري اتاقک اجاره ايش مهمانسرا باشد، ناگزير است هم با تغييرات ناخواسته مواجه شود، هم از مهمانانش مدام معذرت بخواهد. حتماً مي دانيد که اشکالات فني جديدي که براي بلاگسپات در ايران پيش آمده، عکسها و ظاهر وبلاگهاي منشعب از آن را به هم ريخته است. نگارنده چند روزي صبر خواهد کرد تا ببيند مشکل حل مي شود يا نه. اگر حل نشد احتمالاً متن تصوير نوشته اخير را جايگزين عکس خواهد کرد و نوشته هاي حاوي تصاوير را يا تغيير خواهد داد به نحوي که نيازي به تصوير نداشته باشند، يا کلاً متن را حذف خواهد کرد. شايد هم بنه کن کوچ کرديم به مهمانسراي ديگري. دوستان اگر راه حلهاي بهتري سراغ دارند لطفاً دريغ نفرمايند. غرض عذرخواهي بود بابت نابه ساماني شماري از پستهاي اين وبلاگ و البته عذرخواهي بابت عذرخواهي هاي مکرر. زياده عرضي نيست.

نامهای زیبای سرزمین من (دو)

2010-04-12T23:13:00.005+04:30

اول باید از خوانندگان عذرخواهی کنم بابت دو اشتباهی که در بند چهارم بخش نخست این نوشته مرتکب شدم. در جمله نخست آنجا که از تاریخچه نامها صحبت کردم، فراموش کردم بنویسم که در ایران پیش از اسلام نامهای ایرانیان ایرانی بوده. دیگر آنکه وقتی نوشتم که از سده های نخست پس از اسلام به نامهای عربی برمی خوریم، اشاره نکردم که هر واژه ای را که زبانی از زبان دیگر وام می گیرد، باید با حفظ سمت تبعه زبان تازه دانست. یعنی مثلاً وقتی واژه کلمه از زبان عربی به زبان فارسی می آید و فارسی زبانان آن را می پذیرند این واژه کلمه ای فارسی محسوب می شود با تباری عربی. البته به عربی بودنش در زبان عربی خللی وارد نمی شود. همین گونه است در باب اسامی خاص. نامهایی با تبار عربی که ایرانیان برای نامیدن فرزندانشان از آنها استفاده می کنند، فارسی اند. در ضمن اسامی بسیاری از ایرانیان نامهایی اند با تبار خیلی عربی اما عربها، به ویژه سنیانشان، معمولاً از آنها استفاده نمی کنند. از این جمله است: عبدالرضا. گریزی از اشتباه نیست اما ارتکاب دو اشتباه در یک بند متنی کوتاه و ساده از جمله جنایاتی است که مستوجب اشد مجازات است.

و اما بعد:

دست کم دو طایفه در باب نام خود را محق می دانند: حکومت و صاحب نام. شایع است که داستان تغیر نام خانواده فرمانفرما به فیروز از این قرار بوده که رضاشاه به عبدالحسین خان فرمانفرما پیغام می دهد که فرمانفرما تو مملکت یک نفر است و آنهم شخص خودش. خانواده دیگری روایت می کند که در همان دوره جد بزرگشان از اهل کرمانشاه غیر از قصابی که شغلش بوده، گاهی شلوغ هم می کرده است. یک بار که زیادی گرد و خاک می کند و چند راسته را بیخ تا بیخ می بندد، کار بر اهل دولت تنگ می شود و به قشون کشی می کشد تا عاقبت خان قصاب را دستگیر می کنند. رضا شاه هم غیر از اعدام خان، دستور می دهد که نام خانوادگی نوادگانش از قصاب به ذبیح پور/ نژاد و صلح جو تغییر کند. وقتی پیش از انقلاب خواستند نام نوزادی را امیر بگذارند با مخالفت مامور ثبت احوال روبه رو شدند که معتقد بود همانند فرمانفرما، امیر هم در مملکت یکی بیشتر نیست. آن آقا پس از انقلاب وقتی که می خواست نام طفلش را بامداد بگذارد با مخالفت مامور مشابهی مواجه شد که بامداد را کفرآمیز و گبری می دانست. امروز، پدر و فرزند خود را امیر و بامداد می دانند هرچند نامشان در شناسنامه چیز دیگری است و حکومت همچنان مصرانه از پذیرفتن نام واقعی آنها تن می زند.

جان برکف ترین مبارز این راه یک دلاوری بود از اصحاب رسانه های کالیفرنیا. در توجیه نام حیرت افزایش، خود را زردشتی می خواند. کسانی سند رو کردند که نامش فتح الله خالقی یزدی است. او گفت صحیح است اما این نام را شصت سال پیش مامور ثبت احوالی در یزد از نام اصلیش که زیادی گبری بوده، ترجمه کرده است و نام اصلی خود را اهوراپیروز آفریدگار یزدی اعلام کرد. به احتمال، واقع امر آن بوده است که خود نامش را از آنچه پدرش بر او نهاده بود، به شکل کلاً خیلی خیلی پارسی سره ترجمه کرده باشد.

از سویی دیگر، پسران از پدر قهرکرده نام خانوادگی خود را تغییر می دهند. کسانی هم که از خرده فرهنگی به خرده فرهنگ دیگر اثاث کشی می کنند گاهی نامی دیگر بر می گزینند. هستند کسانی که خانواده شان فی المثل آنها را اباصلت می خوانند و دوستانشان آرتین.

از جمله مقررات تغییر نام خانوادگی یکی هم آن است که نام برگزیده نباید ار آن کس دیگری باشد. اگر بود متقاضی موظف است دوره بیافتد و از صاحبان نام رضایت بگیرد. کسانی هیچ رقمه زیر بار اشتراک نام با غریبه نمی روند.

در بهمن ماه 1337 خورشیدی چاپخانه دولتی ایران جزوه ای منتشر کرده است به نام پنج مقاله تشید در رد ادعای تساوی حقوق بانوان با مردان. کتاب کشکولی است از چند مقاله، مقادیری جواب به مدعیات نویسنده، جواب بر جواب نویسنده و چند نامه، مجموعاً در ج+93 صفحه در قطعی به شدت جیبی. در صفحه 91 همچین چیزی چاپ شده است. اهل ژنوم کشف کنند ارتباط این اطلاع را با عنوان و محتوای جزوه.

همان قدر که بعضی آدمها نامشان را ناموسشان می دانند، کسانی ضربه را به همان جا می زنند. دکتر باستانی پاریزی در مقاله حافظ چندین هنر می نویسد که:" ... من البته مثل آن محقق فرنگی، اصرار ندارم که بگویم «کسی که شراب نخورده باشد حق تفسیر اشعار حافظ را ندارد»، ولی می گویم ... مثل کسی است که نامش فاطمه حایری باشد و در باب «زرتشت، آئین یکتاپرستی» مقاله بنویسد." دکتر باستانی در پاورقی نشانی دقیق مقاله را سخاوتمندانه ذکر کرده است. سوای طنز، آیا در پس آن جمله چنین معنایی به دست می آید که چون نویسنده مقاله زرتشت، آئین یکتاپرستی نامی شدیداً آخوندزاده وار دارد لابد حق ندارد و در پیشانیش نبوده که درباب گبریات چیزی بنویسد؟

بانوی عارفه ای می گفت که نام افراد سرنوشتشان است و اعتقاد داشت اگر اسم کسی شراره باشد محکوم است که در عقاب و آتش روزگار بگذراند. متذکر شدم معانی واژگان در زمان تغییر می کند. مثلاً صورت اوستایی پری pairīkā به معنای موجود اهریمنی مونث بالدار است. تکلیف در این شرایط چیست و معیار کدام معنا است؟ آن کودکی که در قنداق ونگ می زند و نامش را پری گذاشته اند، قرار است چند سال دیگر دیو زنی پرنده شود یا بانویی برازنده و پری پیکر و پری روی و پری کردار؟

یکی دیگر از این دست اسامی رعنا است. رعناء، دراصل و هنوز درعربی، تانیث ارعن به معنای زن سست و گول است. در فارسی پس از آنکه جنسیتش را از دست می دهد، مطلق احمق و خودفریفته و معجب معنا می دهد و سپس در تحولی عمیق، معنای زیبا و بلند می گیرد. دست کم از زمان خاقانی به این سو این معنا در فارسی متداول بوده است چرا که خاقانی گفته است: سهی سروی که من دارم نظر بر قد رعنایش... متاسفانه این واژه ضمناً نام گلی است که نام دیگرش گل قح.به است. در کلمه و ترکیبهای کتاب فارسی دبستان، رعنا را احمق معنا کرده بودند بی آنکه بیاندیشند از حالی که دخترکی هشت ساله خواهد داشت از معنای نامش و تحقیر و تمسخری که همکلاسانش بر او روا خواهند داشت.

تمت.

نوشته دکتر باستانی پالیزی از نای هفت بند، ص 228 . تهران. نشرعلم. 1381 چ.1 نقل شده است.

برای بحثی مفصل در باب پری به مقاله دکتر بهمن سرکاراتی در سایه های شکار شده، صص 1 تا 27 انتشارات طهوری 1385 چ. 2 مراجعه کنید و برای رعنا دم دست ترین منبع لغتنامه دهخدا است ذیل مدخل رعنا.

نوروزانه خارج از دستور

2010-03-19T22:46:00.014+03:30

فشارندگان دگمه ها در فضای مجازی در مواجهه با نوروز دو گونه رفتار می کنند؛ یا شادمان اند و آرزوها دارند برای سال آینده یا نالان اند از بطالت تحمیلی تعطیلات و ملال دیدار خویشان.

سنت گریزی دسته دوم رسم نوینی نیست. روزهای آخر اسفند، نوروز و سال نو از مضامین مکرر است در اشعار دکتر شفیعی کدکنی. غالباً شادمان است از این نوزایی طبیعت اما او هم در اسفند 1345 شعر کوچ بنفشه ها را سروده است و آرزو کرده که وطنش را همچون بنفشه ها، درجعبه های کوچک چوبی، با خود ببرد در روشنای باران و آفتاب پاک. بیست یک سال بعد، سین سرودی را در کنار سفره هفت سینش می خواهد که:" هفتاد سین گر تو را هست و آن نه / همان هیمه خشک پاری که بودی." هوشنگ ابتهاج، چهار سال پس از این شعر، بهار سوگوار را می سراید و می گوید:"چه بی نشاط بهاری که بی رخ تو رسید." احمد شاملو نیز در اسفند پنجاه و هفت سین هفتم را سیب سرخی می خواند و حسرت می خورد که او را از این سفره سنت سروری نیست.

قرنها پیش از این شاعران، ناصرخسرو قبادیانی* در قصیده ای تشر می زند که:"چند گویی که چو هنگام بهار آید / گل بیاراید و بادام به بار آید؟" پس از چند بیتی در وصف بهار، می گوید:"سوی من خواب و خیال است جمال او / گر به چشم تو همی نقش و نگار آید."

الیوت، شاعر نامدار دیگری، که البته گرفتار رسوم نوروزی ما نشد و متاسفانه قسر در رفت و جاهل و صفا نکرده از باقی آباد به فانی آباد کوچ کرد، می گوید:

آوریل بی رحم ترین ماهها است، می رویاند/ April is the cruelest month, breeding

از زمین مرده یاس بنفش، می آمیزد / Lilacs out of the dead land, mixing

خاطره و هوس را، می انگیزد / Memory and desire, stirring

ریشه های خشک را با باران بهاری. / Dull roots with spring rain.

تعطیلات بهارانه برای محصلان این مملکت چیز مخلی است. معمولاً ترم دوم تحصیلی اواخر بهمن آغاز می شود. دانشجویان، بر خلاف دانش آموزان، از اواسط اسفند، همچون بنفشه ها، وطنشان/تنشان را برمی دارند و راهی دیار خود می شوند؛ کلاس تعطیل می شود تا اواخر فروردین ماه که پرستوها به شهر بازگردند.

اما برای کارمندان،چه خصوصی چه دولتی، که از تعطیلات تابستانه محروم اند، نوروز گشاینده دلها و دگرگون کننده حالها است. چرا که عموماً پشت سرهم شکرپنیر و چای شدیداً شیرین مصرف می کنند و خودشان را می خارانند. همش بابا همین دوهفته اس که می شه حال کرد دیگه.

هرچند نام این مجازخانه وامی است از شعر الیوت، آوریل آنها و بهار خودمان را آمیزنده خاطره و هوس نمی دانم. نه چنان آدمی ام که نوستالژی بیازاردم و نه گربه ام که بهار هوس آلودم کند. اما در بی رحمی بهار اشکال نمی کنم. برای نگارنده که بیست و یک سال، چیزی نزدیک به هشتاد در صد، از عمر بی ثمرش در مراکز آموزشی میهن همیشه بهار گذشته، نوروز فی نفسه گرفتاری است. نه چنان دراز است که به کاری آید و نه چنان کوتاه که به استراحتی یا سفری سپری شود.

در دوران طفولیت، چیز وحشتناکی موسوم به نامی تمسخرآلود حواله معصومیت کودک می کردند: پیک شادی. مجریان هرزه درای رادیو- تلویزیون در همان حال که می کوشند زیر نور و گرمای خفقان آور پرژکتورهای استودیوها لبخند سه در چهار تحویل بدهند، عیناً اراجیف معلمان پرورشی را مکرر می کنند تا مگر خر هم مکرر شود که اینک که طبیعت از نو زندگی از سرگرفته و نو شده ، بیایید ما هم از طبیعت بیاموزیم و نو شویم. عادات بدمان را ترک کنیم و به حسنات اخلاقی خودمان را زینت ببخشیم. یادمان باشد که اگر خدای ناخواسته دلی را آزرده ایم از سنت حسنه دید و باز دید عییییید استفاده کنیم و .....مصیبت دیگر کسانی اند که عید را عییید تلفظ می کنند همان طور که فاجعه نوروزتان پیروز همواره خود را باززایی می کند.

یک گرفتاری دیگر این است که همیشه نشاطمندی فراگیر نگارنده را آزار می دهد. آدم خوش خلق و فراخ حوصله ای که من باشم، نمی فهمم چرا باید به مناسبت تقویم نشاط بنمایم.

با همه این اوصاف، نگارنده گریزگاههایی یافته است تا نوروزش را خوش کند. از جمله آنکه معمولاً نوروز را در تهران می گذرانم. تهران در نظرم کریه ترین شهر جهان است اما نوروز زمانی است که ترافیک تجاوزگر تهران، به بیان رادیو پیام، بارش را به شهرهای دیگر می برد و لابد جاده ها را بار دار می کند.

در سامانه های نشاط گیلان و مازندران، موجوداتی آلاینده فرهنگی را می توان یافت که عرق گیر رکابی به تن، شرت ورزشی به پا (به قول علی فر فوتبال) و مجهز به یک جفت دمپایی لاانگشتی یا اوتافوگو وسط شهرکی دستها را بدون هیچ توجیه عقلایی هوا کرده اند و با انکرالاصواتی که از باندهای یک دستگاه اتومبیل پژو 206 که چهارطاق درهایش را گشوده اند، پخش می شود خود را می جنبانند. تهران در نوروز از این بزرگواران تهی است.

نگارنده معمولاً از این موقعیت سو استفاده می کند و از آفتاب پهن تا آفتاب زردی به خیابان های قدیمی تهران می رود تا باقی مانده تهران قدیم را تجربه کند. تجربه ای که حتا اگر به شیرینی چای کارمندان نباشد، دست کم نادر است.

از لحاظ خوراک، می توان مقادیر نامحدودی زیتون پرورده بلعید که دل انگیزترین خوراک است نزد دانایان بی آنکه نگران بوی سیر و سردرد همکاران و همکلاسان بود. اساساً لحظه ای در زندگی هست که آدمی ناگهان طعم زیتون و یگانگی اش را در امتزاج تلخی و لذت کشف می کند. عمر ما به دو نیمه تقسیم می شود: پیش از زیتون و پس از آن. همچنان که مردمان به زیتون دوستان و زیتون ستیزان. در ضمن بهار آورنده نوبرانه ها است. می توانید به عکس بالای صفحه مراجعه کنید و از تصویر نوبرانه ها لذت ببرید و نوروزتان را رنگین کنید.

از هرکدام از دو دسته فوق یا فوق ترش که باشید سال نو را صمیمانه تبریک می گویم.

*:ناصرخسرو قصیده دیگری دارد که ربطی نه به نوروز دارد نه به این نوشته:

بگذر ای باد دل افروز خراسانی

بریکی مانده به یمگان دره زندانی

اندر این تنگی بی راحت بنشسته

خالی از نعمت و ضیعت و دهقانی...

بی گناهی شده هموار بر او دشمن

ترک و تازی و عراقی و خراسانی

بهنه جویان و جز این هییچ بهانه نه

که تو بدمذهبی و دشمن یارانی...

مرد هشیار سخندان چه سخن گوید

با گروهی همه چون غول بیابانی

نامهای زیبای سرزمین من ( یک)

2010-03-13T01:18:00.004+03:30

افلاطون رساله ای دارد به نام کراتولوس، که از نخستین تلاشهای بشر است برای کشف ماهیت زبان. هرموگنس ،یکی از آدمهای آن رساله، از سقراط می پرسد که منشاء اسامی قرارداد است یا طبیعت. سپس می افزاید که کراتولوس ،آدم دیگر رساله، اعتقاد دارد که منشاء نامها طبیعت است و به همین مناسبت نام هرموگنس را،که به معنای زاده هرمس است، خطا می پندارد. سقراط می گوید:" اگر او می گوید که نام هرموگنس در حقیقت متعلق به تو نیست، گمان می کنم مزاح می کند و مرادش بیان این نکته است که تو در هر کار که برای توانگرشدن پیش می گیری شکست می خوری و این دلیل است بر اینکه از تبار هرمس [خدای توانگری] نیستی."*
هرموگنس مسکین مصداق این مثل فارسی است که برعکس نهند نام زنگی کافور. از جمله مصادیق وطنی می توان به نام دو تن از سرسخت ترین سره گرایان زبان فارسی اشاره کرد که پایمردانه سرگرم پیراستن زبان مادری اند از واژگان بیگانه: میرشمس الدین ادیب سلطانی و میرجلال الدین کزازی.
نامهای آدمیان جز آنکه برای خواندن یک شخص و بخشیدن هویت فردی به افراد بشری به کار می آیند، حاوی آگاهی های ضمنی دیگری نیز هستند.
پیش از اسلام نامها ایرانی بودند. در سده های نخستین اسلام، به نامهای عربی کسانی برمی خوریم که نام پدرانشان ایرانی است. این نامها نشان دهنده تغییر دین آن مردمان است به نحوی که به تقریب می توان گفت که کدام خاندان در کدام وقت به دین جدید گرویده است. پس از این دوران گذار تا سالها، نام ایرانیان مسلمان ، به جز اکراد، عربی و هموطنان زرتشتیشان فارسی (به استثنای رشید و خدارحم و چند نام عربی یا عربی- فارسی دیگر) می ماند. ترکان ،خصوصاً در قفقاز، اما علاوه بر اسامی ترکی، مکرر از نامهای ایرانی ای که ازشاهنامه وام می گرفتند، استفاده می کردند. ارامنه همانطور که در برابر آموختن زبان فارسی مقاومت می کردند و می کنند، نامهای ارمنی را وفادارانه حفظ کردند. کلیمیان البته نامهای مشترک با مسلمانان بسیار داشتند اما نامهای صرفاً اسلامی را نیز گهگاه به کار می بردند. در تحولی جدید، کلیمیان نامهای فارسی را نیز چنان اختیار می کنند که دینشان از اسامیشان به سادگی مشخص نمی شود. تا نهضت مشروطه البته نامگذاری یکنواخت بوده و خلاف قواعد فوق از استثنائات است. در دوره قاجار و خصوصاً پس از نهضت مشروطه و افزایش آگاهی های ایرانیان از گذشته واقعی پیش از اسلامشان، خانواده های مسلمان نیز به اسامی فارسی ،چه آنچه در شاهنامه می یافتند و چه به آنها که در تاریخ مشیرالدوله پیرنیا و دیگر آثار معاصرشان از اسامی باستانی تر برمی خوردند، روی آوردند. پس از تصویب قانون سجل احوال و صدور شناسنامه در ابتدای این قرن، ما ایرانیان دست به خلاقیتهای حیرت آوری زدیم در باب امتزاج تاریخ باستانی کشورمان و دین خودمان. یکی از این اختراعات نام شناسنامه ای است. تا سالها نامی معمولاً مذهبی را در شناسنامه درج می کردند و در زندگی عادی، کودک را به نام دیگری می خواندند. گویی شناسنامه هم کلکی است از جانب زورمندان و چه بهتر که حتا عیان ترین و عمومی ترین نشانه فردی را هم از نگاهشان دور بداریم. در آخرین بدعت، اسامی نویافته کهن با اسامی مذهبی درهم آمیختند.
مهدی اخوان ثالث نام مزدک علی را برای پسرش برگزید. ترکیبی از مذهب مادری، مرام اشتراکی و ایران باستان. این نام کمابیش نموداری است از چگونگی نگاه شاعر خراسانی به جهان. همان نگاهی که بازتابش در اشعار آن فقید، معجونی شد که مجبور شدند برای نامیدن آن از ترکیب یگانه نو- قدمایی استفاده کنند. نام کودکی را، خانواده ای نه چنان شاعرپیشه محدثه آتوسا می گذارند که نشان دهنده امتزاج ایران شکوهمند هخامنشی است با دینی که هزار و صد سال پس از تاسیس امپراتوری پدر آتوسای تاریخی یعنی کورش هخامنشی، دین عموم ایرانیان شد. دختری از خاندانی که ایرانیت خود را حتا به بهشت نمی فروخت، با پسری از خانواده ای به شدت معتقد، ازدواج کرد. فرزند نخست این زوج دختر از آب در آمد. خانواده مادری نام آتوسا را برگزید و خانواده پدری محدثه را. کار به جنجال کشید و راه حلهایی همچون اختیار نامی درشناسنامه و خواندن کودک به نامی دیگر کارساز نشد. عاقبت ترکیب دو نام را برگزیدند: محدثه آتوسا. معجونهای ملی- مذهبی ای مانند مزدک علی و محدثه آتوسا بازتابی است از هویت تازه ایرانیان که التقاطی است از توهماتی درباره شکوه باستانی و ایمانی خلل ناپذیر به دین.
ادامه دارد.
* دوره آثار افلاطون. جلد دوم ص:690 ترجمه محمدحسن لطفی . انتشارات خوارزمی. چ 3 تهران 1380

سرنشینان ته نشین

2010-02-09T21:05:00.003+03:30

در این حوالی، برای استفاده از اینترنت، بیش از آنکه به حداقلی از دانش انفورماتیغ و زبانی فرنگی نیازمند باشیم، محتاج حداکثری ازوقت آزاد و استقامتیم. در افسانه ها آمده است که لاکپشت دانا ،که آهسته و پیوسته می دوید، خرگوش نادان را ،که شتابان اما گسیخته می دوید، شکست داد. درمقابل، موشکی فضاپیما که با شتابی فزاینده به سمت ملکوت اعلی می رود مشکل از طیاره توپولفی شکست بخورد که هنوز نپریده زمین گیر شد و خوشبختانه سرنشینانش را ،هرچند ته نشین کرد، اما همراه موشک مذکور به ملکوت اعلی نفرستاد.

در جریده ای، فهرستی از کشورها ،بر اساس سطح رفاه، منتشر شده است. دانمارک در این فهرست چهارم است. نام آورترین دانمارکی تاریخ احتمالاً هملت باشد، پرورده شکسپیر انگلیسی و زبان زدترین گفته هملت "بودن یا نبودن، مسئله این است". از جمله معانی رفاه یکی هم می تواند اختیار شهروند مرفه باشد در انتخاب چگونگی زیستش. یعنی بر خلاف گفته شازده ستمدیده، مسئله نه بودن و نبودن، که چگونه بودن است. اما زمانی که گونه های بودن آنچنان گسترده و گوناگون شود که کار به ترجیح بلامرجح کشد، اوضاع اندکی بهم می ریزد. چند سال پیش، می گفتند بالاترین آمار خودکشی مربوط به همان کشور است. گویا وقتی کسی نتوانست بین گونه های بسیار زیستن، یکی را برگزیند، به همان مسئله کهن باز می گردد و بین بودن یا نبودن، یکی را اختیار می کند.

زیستن در سرزمینی که تنها مسئله بودن یا نبودن باشد، مصیبت است اما کسانی نتیجه می گیرند وقتی که مسئله نهایی در کشورهایی بی نهایت مرفه و کشورهایی بی بهره از رفاه یکسان است چه توفیری می کند کجا. اگر در زمان خیام، گستره گیتی از دارالخلافه بغداد تا بلخ بوده است، اکنون که جهان و تفاوت سرزمینها گسترده تر شده، شعر آن حکیم را می توان اندکی دست کاری کرد و البته ناکوک شدنش را به سازگارشدنش با واقعیت بخشید: چون عمر به سر رسد چه دنمارک و چه بلخ.

شخصاً ترجیح می دهم از نقرس به هلاکت برسم تا گرسنگی.

سلینجر هم درگذشت

2010-01-28T23:28:00.008+03:30

از معدود نویسندگانی بود که چند دهه ای هیچ نوشته ای منتشر نکرد. اخباری که از او به گوش جامعه می رسید به گزارش شکایات وکیلش از کپی کاران و زندگی نامه نویسان و عشاق فضول نویسنده عزلت گزیده ای محدود می شد که از دیوار خانه اش سرک می کشیدند. در ایران البته چاپ چهار کتابش ،بدون خرید حق ترجمه آنها، چندان محل ایراد نیست. اما انتشار ترجمه داستانهایی از او که شخصاً به کرات چاپشان را به هر زبانی در هر زمانی ممنوع اعلام کرده بود، زیر پا گذاشتن اصولی اخلاقی و حرفه ای است. مترجمانی آن داستانها را از میان اوراق زرد شده مجلات امریکایی بیرون کشیدند، ترجمه کردند و در تیراژی وسیع (به بیان اهل بخیه) به زیور طبع آراستند. داریوش مهرجویی نیز بر اساس فرانی و زویی اش، پری را ساخت. چند دیالوگ یک روز خوش برای موزماهی را هم در آن گنجاند. کار به تهدید وکیل سلینجر به شکایت رسید. احمد گلشیری عنوان کتاب و یکی دو داستان آن مجموعه را تغییر داد. البته نامی برازنده برگزید: دلتنگی های نقاش خیابان چهل و هشتم. خوشبختانه آن مرحوم فارسی نمی دانست و احتملاً به اندازه ما ایرانیان، برای سرزمینمان اهمیت قائل نبود، والا شاید با لشکری از وکلا به ایران یورش می آورد. تصور جروم دیوید سلینجر،نویسنده کلیمی-نیویورکی، که هر روز صبح بر بزرگاه چمران وانتی کرایه می کند تا گردان وکلایش را به سمت بازار تهران و دالانهای تاریک کاخ دادگستری ببرد و برخوردی که با قضات این دیار خواهد داشت، می توانست مایه یک فیلم کامل همشهری و همکیش از دین برگشته اش، وودی آلن را مهیا کند. نالیدن از تنگی فضای خصوصی و تجاوز اخلاقیات عمومی به حریم شخصی در مملکتی که اهل قلمش حتا رعایت همکارشان را نمی کنند نزد آنانی که به حریم و حرمت و حرم کسی جز خودشان اهمیتی نمی دهند، شاید مسموع نباشد.
از معدود نویسندگانی بود که چند دهه آخر عمرش را به سکوت گذراند اما همچنان خواننده داشت و دارد. از نمونه های وطنی می توان بهرام صادقی را نام برد. او هم سالیان آخر عمرش چیزی ننوشت. وقتی درگذشت هیچ کدام از دو کتابش اجازه انتشار نداشت. بعدها که مجوز گرفتند، هرچند آثارش از درخشان ترین نمونه های داستان نویسی ایران است، خوانندگانی یافت اما نه چندان پرشمار.
از معدود نویسندگانی بود که برای شهرت تکلیف تعین کرد و یک روز از خواب بیدار شد و گفت: شهرت دیگر بس است. شهرت (که لابد به رسم الخط عربی شهره هم نوشته می شود) دست از سرش برنمی داشت. شکی نیست که هیچ وقت بی کار نبود. زندگیش را می توان چنین خلاصه کرد: نیمه نخست آن، با انتشار داستانهایش به کسب شهرت گذشت، نیمه دومش به فرار از شهرتی که به دست آورده بود. این فرار را می توان شغلی تمام وقت دانست.

مرا در نظامیه روز و شب ...

2010-01-27T21:22:00.007+03:30

به عیز عزیز
در دوره راهنمایی آموختیم که کشاورزی بر دو نوع است: آبی و دیم. کشاورزی آبی سه مرحله دارد: کاشت، داشت و برداشت. کشاورزی دیم اما دو مرحله دارد: کاشت و برداشت. یعنی عملاً بذر را می افشانند یا تخم را می کارند و بعد شش هفت ماهی اوقات فراغتشان را لابد در مسابقات خاطره گویی سپری می کنند وبعد یادشان از کشته خویششان می آید و هنگام درو. رسته را درو می کنند و تمام. از این رو است که در زبان فارسی بعضی امور را دیمی می خوانیم. به گمانم شایسته تر آن باشد که بعضی امور را آبی بخوانیم از بس همه کارها با کاشت و برداشت برگزار می شود. بگذریم؛ به بیان اهل فن در راستای نوشته پیشین، گفتم من هم در مسابقه خاطره/خاصره گویی شرکت کنم و شرحی بنویسم از ماجرایی که بر من رفته است تا مثالی باشد بر آنچه پیش از این نوشتم.
قضیه از این قرار بود که زمستان دو سه سال پیش که هوا بدجور سرد شده بود، نگارنده در خیابان بهار قدم می زد که ناگهان احساساتی به وی دست داد. زمستانها که دیده اید بعضی حالات گویی شبیخون می زنند از بس که سرزده و نطلبیده و غیرقابل پیش بینی اند. مانند هر آدم دیگری من نیز به جستجوی آن خلوت راحت می گشتم تا خود را از کفاره آنچه نوشیده بودم، بری المثانه سازم. نزدیک عکاسخانه شهر خلوتگاهی عمومی دیدم و سرخوش دویدم. ساختمانی بود که نمایش را آجر سه سانتی پوشانده بود. رنگ زرد مهربانی داشت و نو به نظر می آمد. تو رفتم. گوشه درگاهی، آقایی زیر پتو لمیده بود که طلب حق المجری کرد. بیست و پنج تومان بود. خورد نداشتم دوهزاری دادم. از نظرم هزار ونهصد و هفتاد و پنج دقیقه طول کشید تا از جایی زیر پتو که نمی دیدم یک اسکناس هزاری، یک پانصدی، یک دویستی، دو تا صدی، به انضمام یک سکه پنجاهی و دو سکه بیست و پنجی برگرداند. پرسیدم آیا کار ایشان صرفاً تبدیل یک اسکناس به گزیده ای از انواع اسکناسها و مسکوکات است یا رقمی هم حق المجری کسر می کند و یکی از سکه های بیست و پنج تومانی را پسش دادم. رفتم تو. به شل آب و بوی عفونت معمول اینجور جاها توجه نکردم؛ خودم را در آغوش اولین کابین گشوده انداختم. آمدم در راببندم، دیدم در انحنا برداشته و به صورت فوسی از یک دایره ایستاده. سعی کردم ببندمش اما خب آهنی بود و باید خمش می کردم تا زبانه اش در فاق دیوار بیافتد؛ زورم نرسید. از خلابان کمک خواستم. گفت:" من هوا تو دارم تا کارتو بکنی نمیذارم کسی بیاد تو." سپاس فراوان از الطاف بی کران. روی همان در مقوس به خط نستعلیق جلی نوشته بودند که در به صورت خودکار، خودش پس از ده دقیقه گشوده خواهد شد و سیفون نیز به کار خواهد افتاد. روی دیواری که قاعدتاً باید جایگاه فلاش تانک ایران باشد نوشته بودند قضیه خودکار است دنبال اهرم و کلید و دکمه نگرد، نیست، که گشتیم، نبود. در را که بگشایید آب جاری خواهد شد. رفتم دستهایم را بشویم. سه شیر صف کشیده بودند. برای هدایت خلق همیشه در صحنه، بالای هرکدام شیرها، نوشته بودند که شیر مجهز به حسگر الکترونیک است و دستتان را که زیرش بگیرید، آب روان خواهد شد. زیر اولی، دومی، سومی گرفتم؛ تف به قبر پدر آدم خالی بند، روان نشد. یک بار دیگر از خلابان محترم کمک خواستم. گفت :"بیا اینجا داداش." رفتم:"گفت دستتو بیگیر." دستم را جلو بردم گویی به دریوزه. جداً فکر کردم می خواهد چوب بزند کف دستم. از زیر پتویش یک دبه چهار لیتری بیرون آورد، لبریز از مایعی سبزرنگ . چند قطره ای صابون ریخت کف دست نگارنده. بعد از زیر کرسی گرمش بیرون خزید و آمد طرف ردیف شیرها؛ رفت سراغ سومی. با کف دستش دو سه تا تقه محکم به کنار شیر زد؛ آب روان شد، یخ خ خ؛ پنداری از برفهای ستیغ البرز سرچشمه گرفته. دستهایم راشستم. زد توی سر شیر، آب قطع شد. دیدم احمقانه تر از جستجوی خشک کن و دستمال کاری نیست. تشکر کردم که بزنم بیرون، آن ور همان در مقوس چشمم به نوشته ای افتاد که اعلام می کرد اسکناس/سکه را از اینجا وارد کنید.(روی یک شکاف نوشته شده بود.) پایین تر نوشته بود: بقیه پولتان را از اینجا بردارید. بعد توضیح آن ورش را این ورش هم نوشته بودند. احساس می کردم در ویرانه های کاخی باستانی ایستاده ام و شکوه زوال یافته اش در آن سرما، داغ بر داغ می نهاد.
از جمله توانایی های باستانشناسان، یکی هم این است که با دیدن کپه ای خاک، می توانند شکل بنا را در روزگار رونقش تصور کنند. نه تنها باستانشناسان، که هر کسی می تواند روزگار رونق آن بنا را ، با توجه به کثرت شواهد باقیمانده مانند نهشته ها، جنس خاک و طبیعت محیط، چنین تصور کند: ارباب رجوع وارد می شده است، اسکناسی را در شکاف در فرومی کرده، از شکاف زیرین، حسابش را صاف می کرده. می رفته تو، در را می بسته، در کمتر از ده دقیقه کارش را می کرده است. در را که باز می کرده، فلاش تانک ایران بقایا را می شسته و می برده. دستانش را زیر شیر آب می گرفته، آب ولرم، نوازشگر و پالاینده، دستانش را در دستان خود می گرفته، از دیوار، حوله ای یک بار مصرف برمی داشته و دستانش را خشک می کرده. این عصاره نبوغ ، این کنج خلوت و آرامش چند سال قبل لابد همین گونه بوده است. نه تتار یورش آورده در این چندساله، نه قجر زمامدار بوده، فقط کاشته ایم، هر جور که در بیاید برداشت می کنیم.

اسپایدرمنی آویخته از ابوالقاسم

2010-01-21T01:22:00.006+03:30

بسیاری در گفتار خود معمولاً به تاریخ دوهزار و پانصد ساله ایران افتخار می کنند و حسرت می خورند که سرزمینی اینچنین کهنسال چرا باید اینگونه یا آنگونه (فرقی نمی کند چگونه) باشد؛ سر آخر نتیجه می گیرند: حیف تاریخ ما، مملکته داریم؟ مشخص نیست که به کدام ملاک قدمت ایران را بیست وپنج قرن برآورد می کنند؛ چرا که اگر ملاک خون و نژاد است، از ورود آریاییان به این فلات و تشکیل نخستین دولت ایشان که دولت ماد باشد، بیش از این ارقام گذشته. اگر معیار خاک باشد که بسا پیشترش عیلامیان و کاسیان و لولوبیان و اقوام گمنام دیگری در همین فلات زیسته اند و دولت تشکیل داده اند. گویا فضاحت عظمایی که جشنهای دوهزار و پانصد ساله نام گرفت، غیر چزاندن مردمان و آشکار کردن شکافهای حکومت محمدرضاشاه و ملت، به کار آشفتن ملاکهای تاریخی نیز آمده. کسی یکسره زیر همه چیز می زند و کتابی به نام تاریخ صد هزارساله ایرانیان به زیور طبع می آراید.
ما ایرانیان به هنگام مقایسه کشورمان با هر جای جهان عادت داریم به این گذشته ببالیم و حسرتش را نیز بخوریم. معمولاً می گوییم که وقتی ما فلان بودیم آنها کجا بودند. از سویی دیگر، اروپا را ،جز یونان و ایتالیا، سرزمینی جوان می شناسیم. کمابیش اعتقاد داریم که اروپاییان تازه به دوران رسیده اند. حساب مستعمرات سابق بریتانیا ،یعنی ایلات متحده امریکا، کانادا، زلاند نو و استرالیا هم که مشخص است.
کانادا کشور جوانی است. هرچند سال تاسیس فدراسیون کانادا را 1867 میلادی می دانند، حتا پس از تصویب قانون اساسی مستفل از انگلستان در 1982، هنوز به صورت فرمانداری کل اداره می شود و سرود شاهنشاهی ،نه ملیش، دعا به جان ملکه انگلستان است. یکی از ایلات کانادا آلبرتا نام دارد و مرکز آن ایالت ادمونتون است. بزرگترین دانشگاه ادمونتون آلبرتا نام دارد؛ سال تاسیس: 1908 میلادی. در آمستردام خانه مسکونی کوچکی هست که بر سردرش سال احداثش را حک کرده اند: 1607 میلادی. دانشگاه لایدن در شهر دیگری از هلند در سال 1575 شروع به کار کرده است.
در ایران، حوزه علمیه قم در سال 1301 خورشیدی به همت مرحوم آیت الله آشیخ عبدالکریم حائری یزدی تاسیس شد. یعنی کمی بیش از یک دهه از دانشگاه آلبرتا و چیزی حدود سه قرن و نیم از دانشگاه لایدن جوانتر است.
سوال این است که چرا در سرزمین کهنسالمان همه چیز چنین جوان است و در کشورهای جوان غرب، همه چیز چنان کهنسال؟
در کتب تاریخ دبستان خوانده ایم که از اقدامات دوره صفوی ساخت کارخانه ذوب آهن است؛ می دانیم که در دوره مغول نوعی اسکناس به نام چاو رواج داشته است؛ آمده است که در شهرهایی از امپراتوری اسلامی مراکزی به نام نظامیه وجود داشته که مشابه دانشگاههای اروپای معاصرشان بوده. کارخانه ذوب آهن عباسی کجا رفت؟ چاو چه شد؟ بر سر نظامیه ها چه آمد؟
از سویی دیگر، ما ایرانیان سرسختانه زبانمان، باورهایمان و رسوممان را حفظ کرده ایم. پرسش دیگر آن است که چرا برخی از چیزها را اینگونه مقاوم پاس می داریم و چیزهای دیگری را ،گویی که از آغاز هم نالازم بوده اند، وا می نهیم؟
دوستی می گفت که اگر دانشگاه تهران در اختیارش بود، با کمترین هزینه می توانست آن را بسیار زیباتر کند. می گفت که دیوارها را رنگ خواهد کرد، لامپهای ملال انگیز مهتابی را با لامپهایی با نور زنده و نشاط انگیز عوض خواهد کرد.چند مجسمه زیبا از فروغی و دهخدا و سیدحسن امامی و دیگر بزرگان برپا خواهد داشت و کرسی ها و کلاسهایی را به رسم دانشگاههای فرنگ به نام سرآمدان فرهنگ و هنر و دانش نامی خواهد کرد. تصدیق می فرمایید که این اقدامات خیالی بیشتر از آنکه از مصادیق نوسازی و عمارت باشد، شستشو و نظافت است در هر دو حیطه (به بیان اهل فن) سخت افزار و نرم افزار.
هفته گذشته بر نرده های مشرف به خیابان انقلاب دانشگاه تهران پارچه ای زده بودند که به اطلاع گذرندگان می رساند که این اسپایدرمنی که با طناب از سردر آویزان شده، مشغول شستشو است. با افتخار بر پارچه نوشته بودند که پس از چهل سال به فکر شستشوی این سردر افتاده اند. چند روز بعدترش اسپایدرمن مذکور از مجسمه فردوسی دانشکده ادبیات بالا رفت. آنقدر نظافت کرد که اشعار حکیم از یکی از الواح پایه تندیس به کلی محو شد. خود آن حکیم فرموده: بناهای آباد ناگه گردد خراب / ز باران و از تابش آفتاب / پی افکندم از نظم کاخی بلند / که از باد و باران نیابد گزند؛ گویا خالی رفته بود. در محاسباتش پیشرفت انسان آریایی را در امر نظافت در نظر نگرفته بود.
در اروپا، بسیاری چیزها را کنار گذاشتند. چیزهایی را نگه داشتند. چیزهایی جدید اضافه کردند. گویا یکی از راههای پیشرفت همین باشد که مثل آن اسپایدرمن چیزهایی را محو کنیم، چیزهایی راخوب بسابیم تا جلا یابد و برق بزند و البته مثل آن دوست من چیزهای تازه ای را یا ابداع کنیم یا از آنها که پیشتر زحمتش را کشیده اند، عاریت بگیریم. سوال اساسی اینست که از مجموع آنچه باقی مانده کدام برازنده ماندن است و کدام مستحق امحاء؟ از آنچه نداریم، کدام شایسته قرض یا ابداع است، کدام درخور بیخ ریش صاحابش؟ چه کسی مسول است و چگونه می توان احتمال اشتباه را به حداقل رساند؟ هر کسی همچون آن اسپایدرمن از سردر بالا خزید آیا می تواند تصمیم گیرنده باشد؟
یک راه دیگر پیشرفت آن است که تا به حال مشغولش بودیم. یعنی مدام بگوییم ما پیشرفت کرده ایم، خواهیم کرد و تا چند سال دیگر پیشرفته ترین کشور جهان خواهیم بود. انقدر بگوییم تا باورمان شود. ظاهراً برخلاف آن مثل معروف، با حلوا حلوا کردن دهن خودمان شیرین می شود و دهن دیگران سرویس.

2010-01-05T01:44:00.001+03:30

حتماً این شاهکارو دیدین تا حالا.

2009-12-31T23:28:00.015+03:30

حتی وقتی اوضاع اینگونه است:

هر خبری درباره نقش اندازی که اینگونه غم را در پس چهره نشاط انگیزترین آدم قرن گذشته (چارلی چاپلین) کشف می کند، مهم است:

مرگ شوخی سرش نمی شود. دیوید لوین درگذشت.استاد شوخی های استادانه بود. پیش نیامده که با دیدن طرحی از او قهقه بزنم، اما هر طرحی که می انداخت می توانست مایه روزها اندیشه ورزی را مهیا کند. این سر به هوایی و شیطنتی را که در طرحش از آدمکشی هویدا است، با غم مضحکه پرداز کبیر و وحشتش از باطوم، مقایسه کنید:

شوخی حیرت آورش با آنتونن آرتو و اهمیتی که تالار اندیشه می تواند در روند آفرینش هنری داشته باشد، شاید هرگز از ذهن بیننده اش نرود:

به هرحال معمولاً از زبانشناس جماعت کسی کاریکاتور نمی کشد. لوین این کار را کرده است، پس معقول است که در مرگ او بیشتر مغموم باشیم:

تمام تصویرها از اینجا است.

دیدار در آینه حمام

2009-12-28T23:42:00.005+03:30

بر اساس سنت خجسته ای ایرانی، تعطیلات نگارنده نه به خوشه چینی برای توشه آخرتش گذشت، تا از بار گناهانش به تهاتر کاهد، نه به عیاشی و تن آسانی تا لختی از بار تنش آساید. یکسره وقف علم شد و به ترجمه گذشت. ترجمه متنی که مشق شب خواهرش بود. بنا به سنت خجسته دیگری، استاد دانشگاه متن را فله ای و به صورت فال از میانه کتابی برگزیده بود؛ به گونه ای که نه نام کتاب مشخص بود نه نام نویسنده اش .در بندی از آن فالنامه نویسنده بر این رای بود که ای صاحب فال بدان که در دنیا دو منبع نظم وجود دارد؛ یکی طبیعت است و یکی قانون در گسترده ترین معنایش. در نتیجه از این دو منبع، دو گونه نظم ناشی می شود یکی طبیعی است و آن دیگری موضوعه یعنی برساخته و وضع شده.آن نویسنده قانون را ترتیباتی می دانست که خرد بشری تحمیل می کند.
گویا از جمله رسومات ازدواج در این نواحی، یکی هم آن است که عروس خانم و آقا داماد انگشتی در کاسه ای عسل فروکنند و به دهان یکدیگر گذارند تا پرده ها افتد و حجابها کنار رود و گردابهای شرم و حیا ، که ممکن است شبش کشتی را به گل نشاند، بخوابد و نرمه باد صمیمیت وزد تا کشتی با سریع ترین سرعت (در مقیاس گره دریایی) به ساحل سلامت رسد. وکجا دانند حال ما سبکباران ساحلها. هرچند ظاهراً این رسم دیگر کاربردی ندارد، چرا که خانمها و آقایان عموماً دریانوردانی اند کارکشته و طوفان دیده و از کوههای یخ گذشته، چندی پیش فیلمی منتشر شد که نشان می داد عروس خانومی اندکی زیادی پرده شرم را کنار می زند و انگشت انگبین آمیز آقا داماد را گازی می گیرد. آقا داماد نیز کشیده ای سرهنگی به بناگوش عروس خانوم می نوازد.
این بار حرف انگشت و عسل نیست که پرده ها را با مشت و کشیده دریدند. دو طرف عریان، در رقصی سرخپوست وار گرد زبانه های آتش، پنجه در پنجه افکندند و چشم در چشم دوختند و بی تعارف گفتند چه می کنند، جه خواهند کرد و چه در خیال می پزند. بلور هوا این بار نه به تلنگر، که به مشت، ترک بر نداشت، که شکست. هوایی که این دوشنبه ای نفسش می کشیم همانی نیست که شنبه به ریه هایمان می رفت. اضافه بر این،هرچند حباب هواهای بسیاری به مصداق این بیت حافظ شکست که : جباب را چو فتد باد نخوت اندر سر- کلاهداریش اندر سر سراب/شراب رود، اما زنگار از رخ آینه ممتاز شد. آنگونه که برای نخستین بار بی پرده و برهنه به دیدار خودمان و جامعه مان در آینه رفتیم.
آنچه دیروز در خیابانهای تهران و چند شهر دیگر گذشت نتیجه طبیعی فرایندهای گوناگون چند دهه اخیر است. طبیعی است اما منطقی نیست. خردمندانه نیست هرچند شاید ناگزیر باشد. بازی ای است که هیچ برنده ای ندارد. همه مان بازنده خواهیم بود و شماریمان همه چیزمان را خواهیم باخت.

بداهه های خيامی

2009-12-06T00:35:00.007+03:30

تلویزیون فارسی دیشب مستندی درباره عمرخیام پخش کرد که خیالات و توهماتی در ذهن من انگیخت:
نخست آنکه خیام بخت بلندی داشته است که فیتزجرالد او را به فرنگیان شناساند، ادیبی بلندپایه و گوشه نشین و کاردان. برخلاف خیام، مولوی چندان خوش اقبال نبوده است. هرچند نیکلسون فقید عمری را به تصحیح و ترجمه اثر وی گذراند، چندی پیش که موج دیگری برخاست آوازه خوانی نه چندان خوش نام پیام آور عالم ماورا شد. آوازه خوانی عموما" نیمه عریان که روی سن اندک اندک از حجابش می کاهد تا زوایای مخفی حجاب تنش را عیان کند، قصدش پرده انداختن و عریان کردن اسرار الهی نیست. بیشتر می خواهد که جماعت بی تاب پای سن را به عالم خلسه ای دیگر قلاب سنگ کند. شخصا" در خارجه کتابی دیدم که نامش به فارسی چنین چیزی بود: مولوی روزانه. یعنی سیصد و شصت و پنج نقل قول مستقیم از جلال الدین محمد، در همان تعداد صفحه برای روزهای سال، حتا تعطیلات رسمی. چندی پیشترکش بودا باب بازار شد. زمانی نیز نویسندگانی را از اعماق جنگلهای آمازون بیرون کشیدند یا از ستیغ ماچوپیچو.
پودر شوینده عمر که برچسپش را در مستند مذکور نشان دادند هم حاکی از صمیمت آمریکایی جماعت صد و پنجاه سال پیش است با خیام، آنچنان که به نام کوچکش بخوانند، هم نشان دهنده آن است که او نیز چنان بلند اقبال نبوده است و چند صباحی نیز از برج عاج تفکر به ظرف شوییهای ینگه دنیایی ها کشانده اندش تا حکیم هم کمی کف کند. ما ایرانیها مدام افتخار می کنیم که بعله آقا خیام داریم ما و دانشمند داشته ایم و خارجی ها اگر چیزی شدند خوشه چین خوان دانش ما بوده اند . فرنگیها لزوما" در پی کسب معارف به میراث ما سر نمی زنند؛ گاهی در جستجوی تنوع اند.
از جمله نخستین شرقیانی که در اروپا نامی بلند ساخت زردشت بود. جدا از یونان و روم باستان صد سالی پیش از خیام اروپا او را شناخت: پیامبری آریایی و موحد. اکنون که دیگر در خارجه ممه نژاد آریا را لولو برده و دین هم کم کم جزو احوالات شخصیه می شود جز در مراکز دانشگاهی و روی جلد کتاب نیچه کمتر نامی از پیام آور ایران باستان می شنویم.
2. در دوران کودکیم شیفته شاملو بودم. اکنون از آن همه علاقه چیزی نمانده است جز چند شعری که هنوزشان دوست می دارم و دیگر هیچ. پخش صدای شاملو که رباعیات را می خواند و قیقاج آن ترانه ها به خط فارسی با فونتی فاجعه، روی زمینه ای از سبزه و رود، یک بار دیگر صدای رشک برانگیزش را نزد من زنده کرد. عجب صدایی داشت.
3. پاسخ حیرت آور استاد ریاضیاتی انگلیسی به صادق صبا که می خواست بداند خیام چگونه ریاضی و شعر را پیوند زده است برای من بسیار راه گشا بود. او بر این رای بود که خیام کاری را که تمام وقت با اعداد می کرده، پاره وقت با واژه ها و مفاهیم در رباعیات انجام می داده است.
4.محمدرضا شجریان اعتقاد داشت که مردم ایران پیام خیام را نیک دریافته اند و دم راغنیمت می شمارند اما دم نمی زنند. به گمانم درست می گوید درباره مردم. اما فکر می کنم کسی که نهصد سال پیش با ابزاری برنجی به نام اسطرلاب بنشیند و طول سال شمسی را تا دوازده رقم اعشار (پنج رقم آن صحیح است) محاسبه کند یا پیام کاهلی نمی دهد یا نشانی اشتباه می دهد از سر رندی. شاید هم خیام فقط می خواسته زبان گویای احوال جمعی از این مردم باشد نه پیام آور خواب و مستی. به گمانم اگر به جای رباعیات درپی وجوه علمی خیام بودیم و سرسختی و سماجتش در حل مسائل فکری بشری و گسترش مرزهای ذهن انسان شاید، شاید روزمان روشنترک وشبمان پرستاره تر می بود.
5.از رباعیات بر می آید که خیام دستی در طنزی گزنده و تلخ داشته و تبعا" مشتری شوخی نیز بوده است . در جایی از فیلم، برادری ریشو در معیت چند قبضه آدم متصل به ماورای رایحه خوش و یک فروند آژان سر قبر خیام در اردیبهشت 1388 از نیم تنه فیتزجرالد انگلیسی پرده برداری کردند. ملت و مسولین صلوات فرستادند. این صحنه ممکن است موجبات تفریح روح آن مرحوم را فراهم کرده باشد، اما بیش ازآن، به نمایی از فیلمهای وودی آلن می مانست.
6.ما ایرانیان معمولا" متن را خارج از زمینه آن می خوانیم. حاج آقایی در ختم پدربزرگ دوستی بلند خواند: "اسرار ازل را نه تو دانی نه من." سپس افزود:" اسرار ازل را تنها علی(ع) می داند و بس." این صحنه هم برای همان فیلم به کار می آمد .
7.دوستی می گفت که فیلمی دیده است از نبش قبر خیام به قصد انتقال جنازه به آرامگاه فعلی. فیلم گویا ماجرایی را ،از وحشت خشم خلق الله مسلمان شبانه، نمایش می دهد با حضور شهردار وقت نیشابور،یک روحانی، یک پاسبان و چماق کش محل. باقیمانده هشتصد و پنجاه ساله حکیم را از گور کهن بیرون می کشند و بعد از اقامه آیینهای مذهبی در خانه ای تازه به قعر خاک می سپارند. کسانی، از جمله نگارنده، خواهند گفت که فیلم جعلی است. اما باید دید که چه کسی و چرا، نیم قرن پیش مرتکب چنین جعلی شده است. شاید شهردار رقیبی، بدخواهی داشته. شهردار مذکور البته با دکلمه یکی از رباعیات خیام می توانست خشم مردم مسلمان را فرونشاند آنچنان که بگویند گور به گور شده را که پس هشت قرن از خاک کشیدید بیرون چرا دوباره با نماز میت چالش کردید و نسوزاندید؟
اگر کسی نسخه ای ازآن فیلم و یا سندی، متنی، چیزی در باب این نقل و انتقال داشته باشد و با نگارنده قسمت کند، ضمن سپاس بی کران مژدگانی نیز دریافت خواهد کرد.
آخرین بداهه آنکه هرچند تفکری که خیام،روا یا ناروا، نماینده آن است به قدمت خستگی و کاهلی بشر است به سپاس آن چه که به زبان فارسی افزوده و هرچه که به دانش جهانی اضافه کرده، علاوه بر چاله ای در ماه و مثلثی به شراکت با پاسکال می توان نوعی از اندیشه و نگاه به جهان را خیامی نامید. اگر خیام نبود به احتمال زیاد همین گونه می زیستیم که اکنون مشغولیم. بیگمان اما جهان و زندگانیمان بی این رباعی خیام و عمل به دستورش تلخ تر می بود:
امروز که نوبت جوانی من است
می نوشم از آنکه کامرانی من است
عیبم مکنید گرچه تلخ است خوش است
تلخ است از آنکه زندگانی من است

سوسیولوژی، سوسولولوژی، فلکولوژی، فکلولوژی

2009-11-27T22:14:00.012+03:30

سوسولها همان فکلیان پیش از انقلاب اند،اعضای خرده فرهنگی خاص. خرده فرهنگی که سالیان سال احتمالا" به واسطه شمار اندک اعضا و عدم نفوذ اجتماعی توسری خور خرده فرهنگهای دیگر بوده است. تحقیر شده است یا نادیده گرفته اندش. گهگاه زنانش را هرجایی و در اخلاق نمونه بی ثباتی خوانده اند و گاهی مردانش را بی بهره از مردی و محصول روغن نباتی گفته اند. مواقعی نیز همان مردان را دزد ناموس و فریبکار و برآورنده شکم دختران نجیب دانسته اند. زمانی در خیابانها زلفشان را چیده اند گاهی پیراهن نگارینشان را دریده اند.
مرحوم علی اکبرخان دهخدا در لغت نامه می نویسد که فکلی نامی است که متدینین متعصب دوره ناصرالدین شاه به متجددین داده اند (یادداشت مولف). در ذیل مداخل فکل و فکل بند (کسی که فکل می بندد) دو بیت از ملک الشعرای بهار آورده اند:
اولا" عرض فکلها اینقدر وسعت نداشت/ ثانیا" فکر جوانان اینقدر لاغر نبود
و
زین فکل بندان لوس کون نشوی نادرست/ یک تن از تهران به مرز خاوران رهبر نبود
پیش از انقلاب به فکلیها همانطور که دیدیم بسیار تاخته اند. به گمانم سهمناک ترین دشمن فکلی در آن دوران سید فخرالدین شادمان بوده است. حملاتش کوبنده تر و اساسی تر از آتشبار جلال آل احمد در غرب زدگی است همان گونه که نثرش بر خلاف نثر آل احمد زیبا است و استوار. شادمان کتابی دارد به نام تسخیر تمدن فرنگی. در این رساله وی مدعی است که از فکلی ترسناک تر و خطرناک تر، ایران را دشمنی نیست. این دشمن را چنین معرفی می کند:" فکلی، ایرانی بی شرم نیمه زبانیست که کمی زبان فرنگی و از آن کمتر فارسی یاد گرفته و مدعیست که می تواند به زبانی که آن را نمی داند تمدن فرنگستانی را که نمی شناسد برای ما وصف کند.(ص38.)"
در چند بند بعدی در تکمیل فکل شناسی نشانه های دیگری به دست می دهد. فکلی را ناجوانمردی می داند که از آموختن صرف و نحو سخت آلمانی و فرانسه و تلفظ بی بند و بست انگلیسی نمی نالد اما ندانستن زبان مادریش را افتخار خود می داند. کسی که می پندارد تغییر الفبای فارسی به لاتین حلال مشکلات است.
شادمان چاره و علاج فکلی مآبی و نیز راه مواجهه با تمدن غربی را تسخیر آن تمدن می داند به وسیله تقویت زبان مادری و ترجمه آثار فرنگان به فارسی فصیح، تاسیس دانشگاه و تربیت استادان ایرانی برای دانشجویا ن ایرانی که هم ایران را خوب بشناسند هم مرعوب فرنگ نباشند. تاسیس دانشکده نفت در زمان وزارتش و به اهتمامش نشاندهنده صداقت شادمان است در این رای. بیش از هرچیز این زبان نیمه فارسی است که او را می آزارد. همان زبانی که محمدعلی جمالزاده در فارسی شکر است دستش انداخته.
بهار و شادمان در یورش به فکلیان هریک، یکی از دو سر دستگاه گوارش را هدف گرفته اند.
شادمان از نسلی بود که زندگی را ماموریت می دانست و هیچ چیز را ساده نمی گرفت. نمی پذیرفت که آدمی در ذات خود تن آسان است و راحت می جوید. فکلی مآبی هم نتیجه همین ذاتیات است نه ناجوانمردی و دشمن خویی و وطن فروشی و بی حیایی. فرنگ دست کم از جنگهای ایران و روس به این سو برای ایرانی در عین هراسناکی هوس انگیز بوده است. نمی توان انتظار داشت که همه مردم به تمام زوایای تمدن غرب آگاه باشند در همان حالی که فارسی را به قاعده می دانند. عموما" هیچ کدام از این کارها را نمی کنند. عوام در مواجهه با تمدن فرنگ به شلوارشناسی و علم گل و مل و احوالات شخصیه ستاره ها دلخوش اند. در خود خارجه هم سینه چاکان بانو پاریس هیلتون بی شمارند و خوانندگان امانوئل کانت اندک. نه فکلی، دشمن است نه علاج، بسیج توده ها به قصد تسخیر فرنگستان.

فکلی های پیش از انقلاب و سوسولان پس از آن در عرصه هنر معمولا" مخاطب بوده اند نه خالق. هنرمندان مهاجرت کرده به کالیفرنیا نان خود را از دست هم اینان می گرفته اند. در اوایل این دهه نوباوگانی با اجاره استودیو و یا در زیرزمین خانه هایشان گروههایی تشکیل دادند تا بر سیم آلاتی الکتریک پنجه کشند یا بر صفحاتی برنجی بکوبند و از زندگی خود در شمال شهر تهران نغمه ها بگویند.
در سینما فیلمی ساخته شد به نام جاهلها وژیگولها. قصه از این قرار است که در محله ای میان جاهلها و ژیگولها (شاخه ای از فکلیان) درگیری، مدام است. عاقبت با ازدواج یک نفر لات با خواهر یک دستگاه ژیگول و بلعکس همه چیز به خوبی و خوشی ختم به خیر می شود. این دو زوج اگر وجود خارجی می داشتند احتمالا" جشنواره زوج خوشبخت ایرانی برنده دیگری می داشت.
هیبت ظاهری چه گوارا چندان جذاب است که کسانی از این تن آسانان را به خیال چریکی گری انداخته است. ستاره سینمایی چندی پیش ابراز تمایل کرده بود که رفیق چه ثانی شود لابد تحت عنوان رفیق به.
این درگیری دائمی خرده فرهنگی مسلط، محافظه کار و پایبند سنت با کسانی که از تجدد به ظاهر قناعت کرده اند موجب تحولاتی اجتماعی در ایران شده است. کسانی انقلاب و جنبش اخیر را در تفاسیر خود به دعوای لمپن پرولتاریا و لمپن بورژوآ (فکلی) تقلیل می دهند.
به رغم عناد خرده فرهنگهای دانشگاهی و سنتی، جاذبه جهان جدید و کیفیت تن آسانی آدمیان کار خود را کرده است. اکبر هاشمی رفسنجانی چند سال پیش کسانی را که شمع به دست در میدان مادر تهران، با سوختگان یورش بیابانگردان به برجهای تجارت جهانی نیویورک شبانه همدردی می کردند و می خواستند در رویای جهانی ،اگر نه در مهمانی که در سوگواری، شراکت کنند، مشتی بچه سوسول خواند. چند سال بعد به تردستی چرخ شعبده همان ها کیف به کول و کفش به پا زن و مرد شانه به شانه به نماز جمعه ای رفتند که به امامت هم او اقامه می شد.
تبرج ستیزی و سرکوب مانکنهای ویترین لباس فروشی ها هم مدد نکرده است. جمع کردن تجمعات شبانه فکلیان نیز راه به جایی نبرده است. با گسترش امکانات ارتباطی، فکلیان راحت تر و سریع تر به آنچه می خواهند از فرنگ بدانند دست می یابند. یکی از این امکانات ارتباطی اینترنت است (فی لغت احد من الفضلا: اندر تور). اینترنت نخستین جایی بود که این خرده فرهنگ دست به آفرینش زد. وبلاگ نوشت و زبان خودش را (همانی که شادمان چنانش می کوفت) به کار گرفت. آن چنان که در مجازستان اگر دست بالا را نداشته باشد توسری خور کسی هم نیست.
پس از کم و بیش یک دهه این زبان قوام گرفت و محکم شد. نویسنده یافت و خواننده. به گمانم البته بیشتر خوانندگان نه درپی نثری اگر نه زیبا که دست کم درست به این وبلاگها سر می زنند. بیشتر خواهان خاطراتی اند مگو و افزایش ضربان قلب ناشی از مشارکت در تفریحات دیگرانی که گشاده دستانه از پشت درهای بسته آرزوهاشان یا اتاقهاشان می گویند، گیرم پنهان در پشت نامی مجعول و مجازی بر زنگ در.
کتاب یوسف آباد،خیابان سی و سوم دست کم از این حیث اهمیت دارد که خبر از تولد خرده فرهنگی خاص می دهد در عرصه نوشتن. نه نویسنده، که نمی شناسمش، که راویان هرچند دوتایشان شنوندگان مجالس حسینه ارشاد بوده اند همگی فکلی اند. فصل نخست داستان، که در ذهن پسری می گذرد و به گمانم بهترین بخش داستان است، سر شار است از برندهای پوشاک، لحظاتی از زندگی خصوصی این خرده فرهنگ و آرزوی جوان در پیوستن به رویای جهانی از طریق شستشوی سر با شامپویی باب بازار. فصل آخر واگویه دختری است جوان با رویاهای یکسان در جستجوی کسی.
به داستان و آدمهایش کاری ندارم. تا چند سال پیش نوشتن چنین داستانی دشنامهایی در پی داشت در همان حال که خواننده ای نمی یافت.
خرده فرهنگ فکلیان چنان گسترده شده است که زبان خود را آفریده مخاطب خود را یافته و ناشری معتبر کتابش را چاپ می کند. این کتاب چه بخواهیم چه نخواهیم می گوید که فکلیان دیگر توسری نخواهند خورد. زبانی دارند که هرچند هنوز نمی توان چشم بیهوده داشت که شاهکار بیافریند اما اقلش زبان است و رسا است و حالا گاهی برای کوبندگانش به هر دو معنا دراز می شود. شاید روزگاری شاهکاری نیز از این زبان به دست آید. یوسف آباد، خیابان سی وسوم به تنوع زبان فارسی کمک خواهد کرد در همان حال که به رغم شادمان، نه کسروی نه نیما یوشیج نه سینا دادخواه هیچکدام کشنده زبان فارسی پدر و مادر دار نیستند. هر گونه زبانی پدر و مادر خود را دارد. زبانی که خرده فرهنگی خاص یا چهار نفر فکلی دزآنفکته بتوانند نابودش کنند با اهرم هیچ کس سرپا نخواهد ماند.
____________________________________________________
در باب شادمان دکتر عباس میلانی دو مقاله بدیع نوشته است: یکی در تجدد و تجددستیزی در ایران و دیگری مقدمه همین کتاب که مشخصاتش از این قرار است: شادمان،سید فخرالدین. تسخیر تمدن فرنگی.تهران.گام نو.1382 . چ اول
در باب شخصیت به راستی جالب شادمان به گمانم هنوز نیازمند رسالاتی دیگر هستیم. شادمان بسیار آگاه و پرمایه و باریک بین بوده است. اما چنین نوشته ای به قلم وزیر کابینه زاهدی بیشتر به شوخی خنکی می ماند به قصد ریشخند خلق الله:" ملت زنده آنست که بتواند به آزادی و به راهنمایی عقل و به مدد ذوق و استعداد طبیعی برای حفظ مصالح و دفع مفاسد و جلب منافع مادی و معنوی خویش کار کند.....اما اگر فرنگی ما را مغلوب کند اختیار جان و آزادی فکر همه از کف ما خواهد رفت."( همان جا46.)
مشخصات یوسف آباد،خیابان سی و سوم: دادخواه،سینا.یوسف آباد خیابان سی و سوم.تهران.چشمه.1388.چ اول

2009-11-14T20:15:00.003+03:30

با هفت هزارسالگان می گفت که زمانی که طفلی مکتبی بوده ناظمی داشته اند که دوست نداشته است کسی در فاصله کلاس تا حیاط چیزی بخورد. دفترچه ای داشته است آقای ناظم، جدول بندی شده. در ستون نخست حتما” نام و نام خانوادگی دانش آموز را می نوشته و مقابلش سو پیشینه کیفریش را. عنوان مجرمانه ای که برای این فعل پلید و معصیت آلود گزیده بود چنین چیزی بوده است: اکل طعام در مناطق ممنوعه.
تصور پسربچه تخسی با دهان لب ریز از کاهو، گوجه، خیار شور، کالباس خشک و لب و لوچه ای آغشته به سس مایونز چندان تداعی کننده ترکیب ملا وار اکل طعام نیست همانطور که با هیچ لیمیا و شعبده کلامی-منطقی-فلسفی-هرمنوتیک نمی توان راهروهای دبستان پسرانه را مناطق ممنوعه نامید. عقل سلیم و ممیز البته تشخیص می دهد تفاوتی ماهوی بین لمبادن ساندیویچ و اکل طعام وجود ندارد. همان عقل ممکن است برای پاکیزه نگه داشتن راهروها از دبستانی ها بخواهد که خوراکیشان را در حیاط بخورند. ممکن است با تحکم بیشتری این کار را ممنوع کند، اما می داند که با تغییر عنوان حتا به نشر اذهان به قصد تشویش اکاذیب عمومی یا نگهداری ترافیک محرمانه یا اخلال در اسناد، نه راهروها تمیز می مانند نه کودکان فرهنگ می آموزند. گرفتاری آقای ناظم اضافه بر ذهنی احتمالا” تعطیل و زبانی حتما” افلیج، آن بوده است که نامبرده نمی توانسته است در پایان سال تحصیلی صدمی از نمره انضباط کسی بابت خوردن ساندویچ کم کند.
استفاده از کلمات قلمبه سلمبه همیشه برای بخشیدن اعتبار کاذب به امری ذاتا” بی اهمیت نیست و نیز تبعات عمل مجرمانه در قلمبگی نام اختیاری چندان مدخلیتی ندارد. انفجار چند هزار لیتر بنزین با کثیف شدن راهروی دبستان متفاوت است. سیگار کشیدن روی دریاچه ای زیر زمینی از مواد محترقه هم خلاف قانون است هم مغایر با مسولیت اخلاقی. فارسی زبانان بسیاری هستند که سیگار، پیپ و قلیان می کشند اما هیچکدامشان دخانیات استعمال نمی کنند.( بر اساس استعمال دخانیات اکیدا” ممنوع می توان زین پس به جای ترکیب نارسای اداره دخانیات گفت سازمان اعمال دخانیات یا حتا سیگارفروش را معامل الدخانیات خواند.) بر خلاف اکل طعام در مناطق ممنوعه، چه کسی در پمپ بنزین سیگار کشد چه دخانیات استعمال کند نتیجه اش یحتمل انفجار و در پی آن کباب شدن خلق الله است تا شعاع مثلا” ده کیلومتری. استعمال استعمال دخانیات اکیدا” ممنوع به جای جمله مودبانه لطفا”سیگار نکشید مناسبت خاصی ندارد. شاید مبدع آن عبارت معوج نمی خواسته جماعتی که نازل به دست مشغول پر کردن باک اتومبیلهایشانند هوا برشان دارد و یه وقت احساس خاله - خال زادگی کنند.
ادب متکلفانه از جمله دلایل استفاده از واژگان قلمبه است. برای این گونه واژگان نامی قلمبه گزیده اند: حسن تعبیر. چندین سال پیش ناگهان برآن شدند تا به جای حسن تعبیرکهنه هتک ناموس به عنف بگویند تجاوز جنسی. چند سالی بعدترش جنسی را انداختند. بعدش کلا” گفتند آزار و اذیت. منتها تصویری که از این ترکیب به ذهن می آمد چنین چیزی بود: چهار نفر دکل، دخترکی را از خیابانهای تهران می ربایند و به بیابانهای قریه بهنام پازوکی می برند و او را در حالی که دهان و دستهایش را بسته اند به خرابه ای می کشانند. روی زمین می نشانند و او را دوره می کنند. یکی از غیور مردان می گوید:” دماغشو! هی یه چه گنده اس.” در نتیجه جنسی پیروزمندانه به جایگاه از دست رفته اش بازگشت. پس از چندی که مردم خوب متوجه شدند، جنسی مذکور را دوباره انداختند. وقتی افراطی ادب می ورزیم گهگاه کلاممان نامفهوم می شود. به کار بردن آزار و اذیت به قصد نامیدن جنایتی که بر انسانی رفته است و تجربه هولناکی که او از سرگذرانده، ممکن است به نظر خودمان مودبانه بیاید اما در حق کسی که خاطره آزار و اذیت احتمالا” چنانش از مدار زندگی عادی بیرون افکنده که امید بازگشتی نیست، نه تنها مودبانه و منصفانه نیست بلکه می تواند جنایت دیگری باشد. از کسی که زیر تریلی رفته است حتا محض تمسخر نمی پرسند:” نیش زنبور خوب شد؟”
وقتی زیادی مودب می شویم، ممکن است مجبور به بی ادبی شویم در جای دیگری. در قانون مجازات اسلامی (مخففش: قما) بیست و پنج ماده به قذف اختصاص داده شده است. مقنن قذف را اینگونه تعریف کرده است: نسبت دادن زنا یا لواط به شخص دیگری(ماده 139). بعد از چند ماده هرچه توضیح می دهد خواننده لابد متوجه نمی شود در نتیجه می گوید:”هرگاه کسی به قصد نسبت دادن زنا به شخصی مثلا” چنین گوید (زن ق ح ب ه) یا خواهر ق ح ب ه یا مادر ق ح ب ه …. (ماده 144).
همان مقنن در ماده دیگری می گوید:” هرگاه زنی و مردی که بین آنها علقه زوجیت نباشد، مرتکب روابط نامشروع یا عمل منافی عفت غیر از زنا، از قبیل تقبیل یا مضاجعه شوند، به شلاق تا نود و نه ضربه محکوم خواهند شد….”(ماده 637) دکتر ایرج گلدوزیان در نخستین حاشیه اش بر این ماده می نویسد:”مضاجعه به معنای همبسترشدن و تقبیل به معنای بوسیدن است.”* ترجمه انگلیسی حکم فرضی صادره به استناد این ماده ممکن است چنین چیزی باشد:
He was sentenced to 60 lashes on kissing charges
که کمتر یادآور حکمی حقوقی است تا تن بندهای چرمی و شلاق و مردمانی عضلانی و نیمه برهنه که در جستجوی تنوع از کلبه عشق و معاشقه به دارالتادیب خشم و شهوت کوچیده اند.
در مثالهای بالا از قلمبگی زبانی، نخستین و فرجامین نمونه از جهاتی مشابه اند. در هر دو، عملی که ذاتا” عادی است (خوردن و بوسیدن) به اسبابی (پاکیزگی راهرو و نبودن علقه زوجیت) نادرست شمرده شده اند. گوینده که می داند نه می تواند کسی را با کلمات خوردن و بوسیدن بترساند و پرهیز دهد و نه می تواند مرتکبان را به آن دلایل مجازات کند از واژگان قلمبه استفاده می کند. هدف نهایی البته بازدارندگی است. پدیده های اجتماعی همیشه خاصیتی نردبامی ندارند که با شکستن پله اول، کسی دیگر بالا نرود. گهگاه الاکلنگ اند. این ور را پایین دهید از آن ور می زند بالا. برای برخورد با آب همیشه لازم نیست از فن سدسازی بهره گرفت، گاهی بد نیست رفتار آب را در ظروف مرتبطه مطالعه کرد. اگر بکوشیم آسمان سحر لاجوردی شود، ناچار در تیره شب بی ستاره خورشید خواهد دمید.
_______________________
*:گلدوزیان،ایرج. محشای قانون مجازات اسلامی. مجمع علمی فرهنگی مجد. چ دوم .تهران 1382 ص 349

2009-11-04T20:13:00.001+03:30

جنگ نعلین و ورنی به نبرد پوتین و کتانی تبدیل شده است. تیم بوکسورهای سنگین وزن حتما” بازنده از زمین فوتبالی بیرون خواهد رفت که آن طرفش تیم فوتبال بانوان ایستاده. پاسخ کسانی که متمدنانه و مودبانه اعلام وجود می کنند را با فحش خواهر مادر نمی دهند. مرد عضلانی با کلنگ هم نمی تواند دو دو تا را پنج کند، چرا که وقتی کسی چیزی را دانست دیگر نمی تواند نداند. مردم اجتماع کسانند که حالا چیزی را دانسته اند.

ان درز

2009-10-26T20:12:00.002+03:30

می دانم که سخت است اما مهربانی کنید و بالاغیرتا” این چند سطر را بخوانید: همه ما حکایت آن پیرمردی را شنیده ایم که در بستر مرگ٬ با صدایی که از لرزش آن پیدا بود که آخرین جرقه های آتش زندگانیش رو به خامشی است٬ پسرانش را فراخواند. پسران ماتم زده٬ که اندک اندک خود را آماده سوگ مرگ مردی می کردند که بدیشان زندگی بخشیده بود٬ پیش رفتند. آه که آخرین وداع چه تلخ است و دشوار. راستی را چرا این کوزه گر دهر چنین جام لطیف می سازد و باز بر زمین می زندش!!؟ پدر پیر مهربان حتی در آن ساعت صعب از تربیت فرزندانش غافل نبود٬ اندکی از عفریت مرگ٬ که بسان ببری می خواست بر غزال گریزپای عمر یورش برد٬ استمهال کرد. آنگاه که دهان گشود جز انعکاس قهقهه مرگ٬ دیگر نجواها به سختی مسموع می افتاد. نالان گفت:(( فرزندانم! اینک که جرس فریاد می دارد که بر بندیم محملها! می خواهم شما را نصیحتی کنم که فردا در غیاب من پشتیبانتان باشد تا در مقابل شدائد و دشمنان همواره پیروز باشید!!))
آنگاه به هر کدام از پسرانش که تلخ می گریستند تکه ای الوار داد و از آنها خواست که آن را بشکنند. به طرفه العینی الوارها شکسته شد. سپس پدر به هرکدام دسته ای الوار داد و دوباره امر خود را تکرار کرد. پسران به گوش اطاعت شنیدند و با سیمایی مشابه سیمای جهان پهلوان حسین رضازاده به هنگامی که سیصد من تبریز آهن آلات را بالای سر می کشد٬ بلادرنگ دسته های ضخیم الوار را شکستند. پیرمرد فریاد زد که:(( می خواهم اندرزتان دهم٬ نشکنید ای سگ پدران!!))
این حکایت به ما می آموزد که قلچماقانی که یک دسته الوار را به راحتی می شکنند احتیاجی به نصیحت ندارند همانگونه که از متحد بی نیازند. قصد پیرمرد از موت٬ نصیحت فرزندانش بود. در چنین حالی به جای استمهال٬ فرجام خواهی تقاضایی محکمه پسند است. نکته آخر آنکه در سرزمینی چون ایران با سابقه ای غنی ازپدرکشی و فرزندکشی٬ سگ پدر گفتن به چنین هیولاهایی شوخیش هم خوبیت ندارد٬ ولو که مرتکب خود٬ پدرشان باشد و همینطوریش هم در شرف نزع.
بسیاری از ایرانیان مانند آن پیرمرد می میرند برای نصیحت کردن. دوفوشه کور(1) در سرآغاز اثر درخشانش٬ اخلاقیات به فارسی می نویسد:(( من از نخست کشش دوستان ایرانیم را به پیام اخلاقی می شناختم. شاهکارهایی چون کلیله و دمنه یا سرالاسرار را ما مدیون این مردمانیم. هم امروز نیز٬ قسمت اعظم خطبه های نماز جمعه قم و مشهد را اندرزهای اخلاقی تشکیل می دهد.))
دوفوشه کور در کتابی ششصد و بیست و هفت صفحه ای به مفاهیم اخلاقی در ادبیات فارسی فقط از سده سوم تا هفتم هجری می پردازد. طبعا” شمار بسیاری از این صفحات به اندرز و اندرزنامه تخصیص یافته. بیشترین اوراق میراث مکتوب فارسی میانه زردشتی نیز صرف اندرزنامه ها شده اند. کار شهوت نصیحت گهگاه به جاهای جالبی می رسد. امیرخسرو دهلوی در مجنون و لیلی خود فرزند هفت ماهه اش را نصیحت می کند.
بی آنکه بخواهم مرثیه برای گذشته فنا شده بسرایم٬ باید بگویم که همه این اندرزنامه ها یا اثر آدمهایی اند بزرگ یا منسوب به آنها. بیشتر اندرزها نیز برآمده از تجربه و خرد جمعی اند. ممکن است در این روزگار ملال آور به نظر آیند اما از چند جهت مهم اند. نخست آنکه اطلاعات بسیاری به دست می دهند از وضعیت اخلاقی جامعه ایران در زمان نگارششان. به ویژه آنکه عبید با طرح مذاهب منسوخ و مختار در رساله اخلاق الاشراف راه سپیدخوانی را هموارتر کرده است. دوم آنکه این متون معمولا” حاوی اطلاعاتی زبان شناختی اند. سوم آنکه حتی گهگاه اندرزهای کارآمدی در آنها می توان یافت٬ گویی اصولی علمی و جهان شمول را بیان می کنند. چهارم آنکه شماریشان از شاهکارهای ادب فارسی اند. و در آنهاست منافعی دیگر.
اندرزنامه ها از دیرباز موضوع شوخی نیز بوده اند و کسانی بر آنها نقیضه (پارودی) نوشته اند. معروفترین رساله مستقل از این دست به گمانم رساله صد پند عبید باشد. دیوان حافظ نیز سرشار است از پندهایی که جوانان از جان دوستتر دارند.
گهگاه نیز اندرزنامه ها نشاندهنده دگرگونیهای حیرت آور فرهنگی است. در میان خرده فرهنگ متجدد/مستفرنگ٬ هستند پدرانی که رموز معامله با پریان را به پسران تازه بالغشان بیاموزند و کمک کنند که پسر راهی را که پدرش به صدبار فتادن و شکستن درنوشته٬ به سلامت و سعادت طی کند. اما تصور پدری که پسرش را آنچنان که در قابوسنامه می بینیم چنین پند دهد که:(( از زنان و غلامان٬ به میل خویش به یک جنس مدار تا از هر دو گونه بهره مند باشی…)) از مقوله محالاتی است که فرض آنها نیز کمابیش محال است. تازه تقویمی مانند این تقویمها(2)٬ آنهم دو رو ٬بنویسد برای شاخ شمشاد که جان پدر٬ تابستان آقایان٬ زمستان بانوان.
از زمان آذربادمارسپندان که اندرزنامه اش از دوره ساسانیان باقی مانده تا سلطنت ناصرالدین شاه٬ آهنگ زندگی ریتمی آرام و کم فراز و فرود داشته است. اگر مردم از ایلغار نورسیدگان جان به در می بردند٬ تفاوت دوران کهن و تازه در زبان و لهجه حاکم بوده است و الا رعیت همان بوده است که بوده٬ چه حاکم چیش پش باشد چه سنجر. جای هرکس مشخص بوده و سرنوشت آدمیان از پدر به پسر تفاوتش خلاصه در ابن فلان و ابوبهمان. سواد هم که آشکار است. چنین رمه هایی را می شد نصیحت کرد. به ویژه آنکه ناصح سوادی داشت و لابد بصیرتی بیش از خلق الله.
چندی پیش نگارنده ناگاه چهره یکی از بستگان بسیار دور را در محل کارش بازشناخت. ناچار جلو رفت و با ذکر نام آن بانوی پا به سن گذاشته سلامی داد و به جای خودش بازگشت. آن خانم پس از چندی پیش آمد و عذر خواست و هویت نگارنده راجویا شد. پس از استماع مشخصات سجلی٬ بلافاصله٬ جدا” بلافاصله رگبار نصیحت٬ ناجوانمردانه و لاینقطع باریدن گرفت. بانو چون شنیده بود که نگارنده در شرف فرار مغزهاست وظیفه ملی میهنی خود پنداشته بود که بخت برگشته را به راه سیخکی بازخواند. نگارنده ٬از این همه دلسوزی هیجان زده٬ پرسید که آیا ناصحه از رشته تحصیلیش آگاه است یا خیر. سرکار جواب دادند که :((البته شما و کالت می خوانید.)) وکالت را نمی خوانند٬ آنچه خواندنی است حقوق است. اما گرفتاری تنها این نبود. دو سال است که درس وکالت من تمام شده و مشغول به تحصیل در رشته ای دیگرم. متذکر شدم که ایشان نه چهره مرا می شناسد نه رشته تحصیلیم را می داند بهتر است که این معامله را به در دکان دیگری برد. از جمله اسرار مهم آدمیان در کهنسالی٬ سال تولد است. اگر ممکن می بود٬ آن خانم٬ بعید است در مقابل وسوسه شورانگیز کسر سه دهه از عمر سپری شده اش مقاومت می کرد. در چنین شرایطی حفظ حرمت افراد به مناسبتی اتفاقی و خارج از اراده مانند زایچه٬ عاقلانه نیست. معقول آن است که به آدمها٬ فارغ از رنگ پوست و مویشان احترام بگذاریم. البته باب دفاع مشروع همیشه مفتوح است.
یک بار نیز همراه آدمکی٬ از شبی تابستانی در آمستردام لذت می بردیم. لب یکی از کانالهای شهر نشسته بودیم و رو به کانال. پشت سرمان آمستردام٬ دیگ شهوت٬ می جوشید. اوقاتی خوش بود. از زیر پایمان قایقها می گذشتند. چراغ الکلی شب درونمان را روشن کرده بود. چشمم به قایقی افتاد که مسافرانش دو زوج عاشق پیشه بودند در آغوش یکدیگر لمیده. بساطشان هم که به راه. من هیچگاه به داشتن عاطفه شهره نبوده ام. احتمالا” تحت تاثیر چراغ الکلی و طعم ملس شبی تابستانی در سرزمینی شمالی٬ حماقت کردم و خوشا به حالی برای ملوانان اقیانوس عشق فرستادم. آن آدمک که هم سال من بود و چون من مجرد٬ بعید هم می دانم که خداوند در تقسیم فهم و تجربه میان ما دو نفر به غیر مساوات رفتار کرده باشد٬ با ترفندی حیرت آور که به تردستی و لیمیا ماننده بود حمله ای بنیان کن آغازید که آقا ول کن این حرفها را. عشق کودومه؟ خر نشی زن بیگیری وا. زن وباله. هرچند که نه رایی دارم اندر با ب نکاح و نه تعصبی٬ اراجیف خاخلملنگانه آن آدمک که در بهترین حالت تکرار دری وری های بی مزه جمعهای حاج آقاهای چند زنه بود بی آنکه اندک نشانه ای از اندیشه و آگاهی در آنها هویدا باشد٬ بیشتردر نظرم به جفنگنامه هایی الکترونیک می مانست. جفنگنامه هایی که گاهی همان بلایی را سر شما می آورند که شما را نه در مقام مفعول٬ که در مقام فاعل برای همان کار به رومانی یا یونان فرامی خوانند. البته به حرمت همسفری٬ آن آدمک پاسخی که گرفت چیزی بود در این مایه ها که این گفتگو درخور مجالی دیگر است٬ هرچند کثافت زد به شب نیمه تابستان و رویایش.
تا همین چند وقت پیش٬ سر هر کوچه برادری عیار می ایستاد کت به دوش و زنجیر چرخان. پاییش را هم که حتما” به درختی تکیه می داد. گهگاه با صدایی ته گلویی گذرندگان را دعوت می کرد:((بفرما آق متقی.)) یک سوال می توانست این باشد:((برادر تو خودت کجایی که من بفرمام؟ تو اون ور درخت من این ور؟)) کسی بفرما می زند که یک زیلو داشته باشد دست کم و یک استکان چای٬ گیرم جوشیده. آن آدمک البته نمی دانست که آیا من قصد ارتکاب عمل مجرمانه دارم یا نه. کما اینکه دقیقا” مثل من٬ به تجربه شخصی درسی در باب نکاح نیاموخته بود.
می دانم اینچنین٬ شهروندان غیرنظامی را زیر آتش سنگین پدافند گرفتن کار شایسته و پسندیده ای نیست اما وقتی که این معصومانی که همگی صرفا” نیت خیر دارند و صلاحمان را می خواهند تبدیل به شبه نظامیانی طالبانی می شوند تا خشتک پای خر بکشند و به قصد آسیب به روان و اخلال در شبکه اعصابتان دست به عملیاتی سایشی- فرسایشی- تخریبی-تروریستی بزنند٬ اوضاع اندکی متفاوت می شود. برای اینکه کسی بتواند دیگری را نصیحت کند٬ اقلش باید قربانی اش را بشناسد. دیگر آنکه از موضوع آگاهی داشته باشد٬ حال به تجربه یا مطالعه. مهمترین شرط آن است که بی نوا رضایت داشته باشد از نصیحت شنفتن. در دیگر موارد٬ نصیحت گفتن٬ بیشتر به هتک ناموس می ماند آن هم به عنف. در چنین شرایطی دفاع٬ البته مشروع است. در ضمن چاه من همین وبلاگ است. گهگاه ناچارم سری فروکنم و گله ای کنم از ابنای روزگار. می بخشیدم.
در این زمانه که به عدد آدمها سرنوشتها گوناگون است و آینده٬ نه جاده مالرویی پاکوب گذشتگان که سنگلاخی است مه گرفته که راهها در آن ادامه خود را در تیرگی رها کرده اند امکان راهنمایی عملا” منتفی است و بهتر است که از خودگذشتگانی که برای نصیحت کردن می میرند٬ از درگذشتن درگذرند. ناصحان می کوشند که مونولوگ خود را دیالوگ جلوه دهند. جملاتی نظیر:((نظر شما برای خودت محترم اما اشتباه می کنی.)) مشکل آفرینند چرا که وجود و شعورطرف دیگر را انکار می کنند.
در این روزگار که تفاوت ادب و بی ادبی٬ فرهنگ و بی فرهنگی گهگاه مانند عنوان این متن به فاصله بین دو حرف بسته است٬ اندرز من به شما آنکه از اندرز دادن بپرهیزید چرا که هیچ کس درست نمی داند که درست کدام است و نادرست چیست.
__________________________________

Charles-Henri de Fouchecour .1
مشخصات کتاب دوفوشه کور از این قرار است: دوفوشه کور٬ شارل-هانری.اخلاقیات. محمد علی امیرمعزی٬ عبدالمحمد روحبخشان. مرکز نشر دانشگاهی و انجمن ایرانشناسی فرانسه در ایران. تهران. چ اول.1377
2 .سمت راست، ستون پیدا و پنهان، هفتمین مطلب.

2009-10-22T20:08:00.005+03:30

انسان با کشتن زندگی می کند٬ و نوعی حس گناه با این عمل همراه است. … حیواناتی که من کشته ام نیز باید به بقا ادامه دهند. …تا آنجا که از زندگی بیشه نشینان و رابطه بومیان امریکا با بوفالو اطلاع داریم٬ این رابطه بر احترام استوار است.
جوزف کمبل

کاین برکه جایگاه فساد است و نام اوست
بنگاه فسق و جای زنا٬ مرکز شقا
دار فریب و خانه جور و سرای کفر
بنگاه جهل و حوزه کذب و در ریا

این ابیات ظاهرا” باید در وصف یک جای خیلی خیلی بدی باشد مثل کارتاژ باستان یا آمستردام امروز. اما اینها از آخرین ابیات قصیده غوکنامه ملک الشعرای بهار است. بر پیشانی این قصیده نوشته اند: (( این قصیده را بهار در تابستان سال 1310 در هجو و مذمت غوکهایی سروده است که استخر خانه اش را مامن ساخته بودند. در اقتفای قصیده لبیبی است و بیتی از آن را تضمین فرموده است.)) آن ابیات توصیف برکه غوکان است. قصیده این گونه آغاز می شود:

بس کن از این مکابره ای غوک ژاژخا
خامش٬ گرت هزار عروسی ست٬ ور عزا
ای دیو زشت روی٬ رخ زشت را بشوی
ورنه در آب جوی مزن بیش دست و پا
آن غوک سبزپوش بر آن برگ پیلگوش
جسته کمین خموش و دو دیده سوی سما
چون زاهدی عنود٬ به سجاده کبود
بر کرده از سجود٬ سر و روی با خدا

ملک سپس نزدیک سی بیت در باب غوک از دیدگاه جانورشناسی می سراید. در این بین حتی قورباغه بی نوا را روانکاوی نیز می کند:

زان پس مراد و بویه جفت آیدت بلی
اشکم چو گشت سیر٬ دگرکون شود هوا

و حتی حسد را در نهاد قورباغه می یابد:

زان پس حسد بری چو ببینی که غوک نر
بر غوک ماده جست و بپیچید و شد جدا
…تدبیرها کنی و به خود شکلها دهی
تا آیدت به چنگ یکی غوک خوش لقا

بهار پس از مقایسه بشر و قورباغه٬ در انتهای این پنجاه بیتی که در مذمت غوکان در کمال فصاحت و فخامت و سلاست سروده آرزو می کند که ای کاش غوک لعین را روا یا ناروا زیر پا فکند. ملک طبیعت را دوست داشت: باغبان و عشق باز (کفترباز) بود. اما استعمال زنا٬ حسد٬ کفر٬ شقاوت و فسق در وصف موجودی که عکسش را می بینید٬ اندکی بی انصافی است.

پلوتارک در باب تفاوت رشک و نفرت پس از آن که بر خلاف بهار مدعی می شود که رشک را تنها می توان در نهاد آدمی یافت٬ نمونه هایی را از نفرت آدمیان از جانوران می آورد:
(( مغان پارسی موشها را می کشتند چرا که خودشان از آنها متنفر بودند٬ و (گمان می کردند که) ایزدشان از این جانور متنفر است.))
کهنترین نمونه ای که از جانورکشی ایرانیان در اروپا ثبت شده است به تواریخ هرودوت بازمی گردد. در تفاوت میان کاهنان مصری و مغان ایرانی می نویسد که مصریان از کشتن آفریدگان جز آنچه برای قربانی است شدیدا” پرهیز می کنند، در حالی که مغان جز آدمی زاد و سگ٬ هر آفریده دیگر را با دستان خود می کشند. منظور ازهر آفریده دیگرموجوداتی اند موسوم به خرفستر Av.Xrafstra . پلوتارک نیز در تشخیص مناسبت این دشمنی خطا می کند. ایرانیان شماری از جانوران را آفریده اهریمن می دانستند. جهان در دیدگاه ایشان آوردگاه نیک و بد بود، در نتیجه خرفسترکشی در نظرشان جنبه ای از نبرد کیهانی و نیز فریضه ای دینی بود.
از گایثیاس تا همین اواخردر بیشتر سفرنامه های فرنگیان٬ اشاراتی به جشن بزرگی به همین منظور آمده است. آنها حیرت زده می گویند در روزی خاص (جشن آرمیتی٬ احتمالا” اسفندگان) ایرانیان همگی بیرون می آیند و قتل عامی راه می اندازند. قربانیان خشم ایرانیان٬ کرپوک٬ چلپاسه٬ یزمجه٬ غوک و مار است.
در ارداویرافنامه فصل شصت می خوانیم که روان مردی را در دیگی کرده اند و می پزند. پای راستش از پختن معاف است. علت: (( با میل به شهوت و با بدی به سوی زن شوهردار بسیار رفت. همه تن او بزهکار بود و با آن پای راست٬ وزغ و مور و و مار و گزدم و دیگر خرفستران را بسیار زد و کشت و نابود کرد.))
دوستم زیتون از جدلی حیرت انگیز که میان او و یه بنده خدایی در گرفته بود می گفت. موضوع جدل اشرفیت انسان بود. در نقل قولهای غیر مستقیم حریفش٬ آمیخته ای از رشک٬ نفرت و نوعی احساس رقابت نسبت به دیگر موجودات به ویژه جانوران هویدا بود. از آن نوع احساساتی که کودکان نسبت به خواهران و برادران خود در خردسالی دارند. یا آن گونه که فروید مثلا” در باب عقده ادیپ می گوید نسبت به والد همجنسشان.
تصویر سگ مفلوک و گری که آزارش تفریح کودکان است هنوز در بیشتر روستاهای این صفحات دیده می شود همچنان که اعلان گوسفند با قصاب در حالیکه زیر آن نوشته اند زنده بی آنکه مشخص شود زنده اشاره به قصاب است یا گوسفند و نیز پلاکهای خونین اتومبیلهای جدید از سرسختی انسان آریایی شهرنشین در جانورآزاری حکایت می کند. شکار نیز هنوز از تفریحات روستایی و شهرنشین است. حاج آقایی چند روز پیش سر کلاسی در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران از اینکه بنده خداهایی اسم حشره ای را برای فرزندانشان می گزینند ابراز شگفتی کرده بود. به بیان خودش تعجبم. مرادش البته پروانه بود. از هرودوت تا بتی محمودی از این قتل عام شگفت زده بوده اند.
شخصا” پدری را دیدم که کودکش را در عاشورای چند سال پیش کول گرفته بود تا کاکل زری بهتر بتواند صحنه قربانی کردن یک نفر شتر را ببیند. گویا از معدود مواردی که تمام خرده فرهنگهای این مرز پرگهر سر آن توافق دارند همین خشونت است. به موجب یکی از مصوبات سال 1324 مجلس شورای ملی کسانی که پرندگان یا دامهای زنده را آویزان حمل کنند یا به طور آویزان نگاهدارند به دو تا پنج روز حبس و ده تا پنجاه ریال جریمه محکوم می شدند. بوده اند البته ایرانیانی چون زردشت٬ مانی و هدایت که مخالف حیوان آزاری باشند. دو تای آخر گوشت نمی خوردند.
این گونه نفرت عنان گسیخته ممکن است از حیطه حیوانات به جاهای دیگری بکشد. بیشتر دشنام های فارسی بر سه محور استوارند: اشرفیت انسان بر حیوانات٬ برتری های قومی-نژادی و تبعیضات جنسی. تقسیم جهان به ما و آنها و نه ما و شما٬ نشاندهنده کراهت مقسم است از یافتن راه حلهای نه چندان نهایی و نشان جمود ذهن و نوزاذ مرگی اندیشه اش است. کسانی جهان را به انسان و طبیعت٬ مردم را به ما و آنها٬ جنس موافق و مخالف تقسیم می کنند. گهگاه این تقسیم بندی ها در هم تداخل می کنند. حبیب اله نوبخت مبدع فیلزفی فازلیسم٬ جدا” حیوانات و گیاهان را به نژادهای آریایی و سامی تقسیم می کرد: (( دودمان شیر و عقاب و اسب در حسن ترکیب و در صفات تکبر و غرور و جنگجویی که گونه های دیگری هستند با دودمان تویتونی (نورد) و گرمنی و انگلیسی و پارسی (هخامنشی) متفق و متحد می باشند. … نبات آریر(آریایی) و حیوان آریر و انسان آریر در کلیه صفات روح و در کلیه صفات جسم یعنی در نظم نژادی با یکدیگرمتحد و یگانه اند. …. البته خر را که یک حیوان سامی است دیده اید که چگونه لنج و لوچه خود را بهنگام نهیق از هم می گشاید و تمام بدن او در این هنگام حرکت می کند.)) پذیرفتن جهان و مردمان چونان موجوداتی برابر و دارای حق بی هیچ احساسی از نفرت یا عشق از پیش شرطهای مدنیت است.
پدرم از عشق من به جانوران به نوع دوستی تعبیر می کند. جمله ستون کناری این وبلاگ از جویس با تغییری در باره من صادق خواهد بود: کابوس تاریخی است که زندگی من در آن می گذرد. بیش از یک دهه است که کابوس همدم شبهای من است، در نتیجه خوابی آرام و بی رویا برای من در حکم کیمیاست. وقتی در اواخر مهرماه علاوه بر کابوس باید وزوز شبانه پشه ها را تحمل کنم آرزو می کنم ای کاش این عشق کلاسیک دو طرفه بود نه مصداق این بیت حافظ:
تو را می بینم دردم زیادت می شود هر دم
مرا می بینی و هر دم زیادت می کنی دردم
_________________________________________
نقل قول ابتدای متن از قدرت اسطوره حوزف کمبل ترجمه عباس مخبر نشر مرکز٬
ابیات بهار از مرغ سحر٬ منتخب اشعار ملک الشعرای بهارا نتشارات سخن٬
متون مربوط به یونان و روم باستان از کتاب زیر:
The Tradition of The Magi by Albert de Jong
ترجمه ارداویراف نامه از متن ژینیو با برگردان فارسی دکتر ژاله آموزگار٬

نوشته نوبخت از فلسفه فازلیسم فیلزفی حبیب اله نوبخت چاپ روزنامه پارتیزان سال 1323 گرفته شده است.
اگر به نشانی دقیق تری احتیاج دارید به آدرس سمت راست این صفحه ایمیل بزنید.

از غارهای نئاندرتالی تا دیوارهای دیجیتالی

2009-10-20T20:07:00.002+03:30

برجمال تو چنان صورت چین حیران شد
که حدیثش همه جا بر در و دیوار بماند
حافظ

سابقه دیوار نویسی به پیش از اختراع دیوار می رسد. نئاندرتالها بر دیواره غارهایی که مسکن مهرشان در نتیجه ضامن بقای خودشان و نسلشان بود، نقاشی می کردند. احتمالا” مخاطب این دیوار نویسیها نیروهای مرموز و نادیده فراطبیعی بوده اند.
قرنها بعد و پس از اختراع خط، کتیبه ابداع می شود. مهمترین و معروفترین کتیبه ایرانی کتیبه بیستون است. حتی تا آن زمان مخاطب اصلی دیوار نویسی همان نیروها بودند. بیستون یعنی جایگاه خدایان. ارتفاع این کتیبه از سطح زمین نیز موید این نظر است. هرچند لابد هستند وطنشیفتگانی که ارتفاع کتیبه را برهان قاطعی بر بلندی حیرت آور انسان آریایی بدانند یا تیزچشمی شگفت افزای نیاکان عالیجاهمان. هر یک از این دو موهبت طبیعی در اختلاط با تازی و ترک لابد از کفمان رفته. داریوش البته سه دسته مخاطب را در نظر داشته: خدایان، مردمان، آیندگان.
ارتفاع هیجان انگیز و کتیبه وسوسه کننده، یک نظامی انگلیسی را بر آن داشت تا از دیواره کوه آویزان شود و متن کتیبه را رونویسی کند. او تقریبا” همزمان با گروتفند رمز خط میخی را گشود. نام این افسر جدا از این، در جای دیگری نیز ضبط شده است: هنری راولینسون بر دروازه ملل تخت جمشید نامش را به یادگار حک کرده است. مخاطبش لابد دل خودش بوده.
بشر هنوز سرسختانه به دیوارنویسی وفادار مانده است. با گسترش شهرها مخاطبان دیوار نویسی نیز گسترده شدند. چند کوچه آنطرفتر از اینجا، روی دیواری نوشته اند: تولدت مبارک. زمانی نیز روی دیواره دور برگردان نمایشگاه در بزرگراه چمران کسی نوشته بود: تیرداد نرو. یادگارهای عشق های جوانی یا سفرهای مجردی را در همه جا میتوان دید. در جنگلهای مدوبن چالوس، اون نوک کوه روی درختی با میخ نوشته اند: شهره دوست دارم.
تولدت مبارک و تیرداد نرو مخاطبی خاص دارند. اینکه روی دیوارهای شهر نوشته شده اند به سه سبب بوده احتمالا” : یا مخاطب موبایلش را جواب نمی داده یا نویسنده می خواسته مخاطبش را غافلگیر کند یا هر دو. دیدن چنین جملاتی بر چنین جاهایی احتمالا” احساسات مخاطب خاصش را تحریک می کند. سینه دیواری که نام ما بر آن آمده یا روز پیدایشمان را تبریک می گوید هم نشاندهنده خلاقیت وهم ارادت نویسنده به ما است. شهره مذکور احتمالا” در آن ارتفاعات حضور نداشته. اگر بود کارهای مهمتری داشتند حتما”، تا ثبت عشق بر تنه توسکا. شهره جان یحتمل هیچگاه ابراز عشق خاطرخواهش را نخواهد دید. تا بله بگوید و هفت شب و هفت روز عروسی بگیرند و مادرزن سلام بروند از پاتختی، درخت مسکین را یا قاچاقچیان فرستاده اند توی شمینه ویلاها یا آنقدر قد کشیده که شهره بدون چشم مسلح نمی تواند یادگار عشق آقاش را ببیند. بیماری طبیعت ستیزی (وندالیسم) در این صفحات اپیدمیک است ظاهرا”.
گهگاه دیوارها حاملان پیامهای محبت آمیز نیستند. چند کوچه ای آن طرفتر از تولدت مبارک، بر دیوار عباراتی نوشته شده است که بازگفتنش چندان مناسب نیست. حالا که اصرار می فرمایید میگویم: …….. پدر……. کله…..مال مردم خور……… … …. … دزد…. یکی از این چند نقطه ها نام خانوادگی کسی است. نویسنده به آن آقا می گوید که عصبانی است و به دیگران هم که آن آقا را می شناسند می گوید که همسایه آنها عجب آدمی است. یک بار نیز اتومبیلی را دیدم که با رنگ عباراتی مختوم به کش خطاب به آدم ناموس دزدی که لابد مالک خودرو بود بر آن نوشته بودند. طفلک رسواییش را دست کم تا صافکاری در شهر جار زد.
اینها نمونه هایی اند از پیامهای افراد به افراد. اما نویسندگان و مخاطبان همیشه افراد معمولی نیستند. زیر پل میرداماد تا چندی پیش تهدیداتی خطاب به بدحجابان به چشم می خورد. شیرین عبادی چندی پیش خاطره ای تعریف کرد. گفت که بر دیوار خانه و دفترش که یک جا هستند کلمات اجوزه امریکایی دیده می شده است. آگاهیهای ضمنی که از املای این عبارت به دست می آید هم فرح افزاست هم هراس انگیز. چند بار از برنده جایزه صلح نوبل خواستند دیوار خانه اش را که معمولا” پذیرای خبرنگاران خارجی است پاک کند. آه آبرو آبرو. عبادی می گوید هرکس که دیوار را آلوده است خودش بپالاید. دمدمه های نوروز شهرداری دیوار را می شوید. نویسندگان این تهدیدات، همه جا حاضران غایب از نظری اند که دیوار را جای مناسبی یافته اند. هر چند تفکراتشان چندان با نیاکان نئاندرتالشان تفاوتی ندارد اما بر خلاف دیوار نویسی نئاندرتالی، نه مخاطبان که نویسندگان گویا از عالم غیب اند. ظاهرا” هرچه که هر که بر دیوار می نویسد خود به خود اثبات شده است چون بر دیوار نوشته شده است.
اما هر رفتی یک آمدی دارد. دیوار نویسی با آن الف مثل دم میم آویزان شاه مهمترین تصویر زیبایی شناختی از انقلاب اسلامی است. دیوارهای سفید شده شهر، این روزها نیز همان حرفها را تکرار می کنند. نویسندگان گمنام این نوشته ها معمولا” چند مخاطب دارند. اونا، مردم و دوستان. گذرندگان با دیدن این نوشته ها پیش خود فکر خواهند کرد آها پس که اینطور. نویسندگان ضمنا” می خواهند بگویند از داغ و درفش نمی ترسند یا فکر می کنند که نمی ترسند و می خواهند این شجاعت را به دیگران تسری بدهند در همان حال که به اونا بگویند که مردمان دیگری نیز هستند در این خاک. سفیدکنندگان دیوار نیز می گویند: خیر، نیستید. این دیوارنویسی و دوغاب مالی جلوه دیگری است از کارزار خرده فرهنگها در ایران. یک طرف می گوید مرا ببین و طرف دیگر می گوید نمی بینم تا مثل من نشوی. این هم نوعی است از مکالمه خرده فرهنکها.
از جمله کارکردهای دیوار تقسیم یک فضا به دو فضا است. اندرونی و بیرونی. این اتاق و آن اتاق. اینگونه دیوار نویسیها جامعه را تقسیم می کند در همان حالی که نشت اندرونی است به بیرونی. حرفهایی که پیش از این در آن سوی دیوار، در اندرون گفته می شد حالیا بر دیوار، در کوچه در معرض دید همه اند.
هرچند امکانات ارتباطی افسار گسیخته گسترده شده است اما در فضای مجازی تتمه دیوار نویسی را می توان دید. فضای اصلی در چهره نامه (فیس بوک) wall نامیده می شود.
ناپلئون کبیر تازه از قیلوله برخاسته، ملبس به پیژاما و عبای شتری به ایوان می آید. مارش نظامی پخش می شود. از پله ها پایین می آید و از جلوی صف مظنونان می گذرد. رعب در دل گناهکار و بی گناه می افکند. به دیوار روبه رو اشاره میکند: “کی این دیوارو کثیف کرده؟ ” ناپلئون به محتوای کثافتکاری اشاره نمی کند. روی دیوار نوشته اند که ناپلئون خر است.

2009-10-11T20:05:00.002+03:30

داستان “پیر منار مولف دن کیشوت” خورخه لوئیس بورخس شرح مساعی نویسنده ای است خیالی که می خواهد یک بار دیگر دن کیشوت سروانتس را عینا” بنویسد. بورخس مطابق معمول سر به سر خواننده می گذارد : “مقایسه دن کیشوت منار با اثر سروانتس نوعی کشف و شهود است. مثلا” سروانتس می نویسد (دن کیشوت٬ بخش اول٬ فصل نهم) : …حقیقت٬ که مادر او تاریخ است٬ رقیب زمان٬ امانت دار اعمال٬ گواه گذشته٬ سرمشق و شناخت حال و هشدار آینده. این برشماری که در قرن هفدهم به دست سروانتس ((نابغه عامی)) نگاشته شده است٬ مدح بلاغی ناب تاریخ است. در عوض منار می نویسد: …حقیقت٬ که مادراو تاریخ است٬ رقیب زمان٬ امانت دار اعمال٬ گواه گذشته٬ سرمشق و شناخت حال و هشدار آینده. تاریخ مادر حقیقت؛ این عقیده حیرت آور است. منار٬ که هم عصر ویلیام جیمز است تاریخ را نه به عنوان جستجوی واقعیت که به عنوان منشا آن تعریف می کند. حقیقت تاریخی برای او چیزی نیست که اتفاق افتاده است؛ چیزی است که ما فکر می کنیم اتفاق افتاده است.”کتابخانه بابل٬ کاوه سیدحسینی٬ نشر نیلوفر٬ چ 3 پاییز 1381 ٬ تهران.ص 148
بورخس می گوید بین زمانه سالهای 1602 و 1918 تفاوت است و یک جمله بسته به این که در چه زمانه و با چه زمینه ای نوشته شود معانی گوناگونی خواهد داشت. پیر منار می کوشد آگاهانهفاصله 1602 تا 1918 را از ذهنش بزداید.
چندی پیش موضوع برنامه نوبت شمای تلویزیون فارسی الگوی شما در زندگی کیست؟ بود. در پاسخها چند نکته مثبت به چشم می آمد از جمله اینکه کم نبودند کسانی که اعتقادی به الگویی نداشتند که تبعا” نشاندهنده درجه قابل قبولی از بلوغ٬ رشد٬ کمال و خردمندی تعدادی از ما ایرانیان است. اما البته بودند کسانی هم که نه به علل بالا الگویی نداشتند بلکه شخصا” احساس تکلیف کرده بودند که خود الگوی دیگران باشند که نشانه ای آشکار و انکارناپذیر است از خردسالی٬ صغر٬ کمال طلبی کاذب وبی خردی جمعی دیگر از ما که هنوز در گذشته های خیالی قصه های شهسواری سیر می کنیم
کسانی نیز بودند که به سوال برنامه چونان موضوعی برای اندیشیدن نگاه کردند. نکته دیگر این بود که بیننده ای به دیگران تذکر داد که مقداری بین الگو و شخصیت محبوب اختلاف است. حرف حسابی بود که البته به گوش خیلی ها نرفت چرا که لابد نوبت٬ نوبت ایشان بود و نیازی نمی دیدند در این فرصت محدود کسی تعیین تکلیف کند برایشان.
جدا از دو دسته مستقلها و متفکرها در پاسخهای کسانی که الگوی مشخصی را نام بردند نکاتی برای اندیشه ورزی به چشم می آمد. در مجموع پاسخهای مطروح در تماسهای زنده با برنامه، ای میلهای خوانده شده و نظرات مکتوب در وب سایت، پیامبر اسلام و اهل بیت الگوی شمار بیشتری بودند. مسئله: چگونه معصوم می تواند الگوی کسی باشد که معصوم نیست؟
رتبه دوم از آن دکتر مصدق و کسان دیگری شد از پیروانش. سه تفنگدار اصلاح طلب هم الگوی کسانی اعلام شدند. شخصیتهای ملی قدیمیتر از مصدق هم رول مادل شماری بودند. کلا” امورات ما ایرانیان بی ذکر نام شاهنشاهان هخامنشی و محمد تقی خان امیرکبیر که محال است پیش برود. روزنامه نگاران و روشنفکران و فعالان سیاسی-اجتماعی چون سروش و شادی صدر و شریعتی و دیگران تک و توک هواداری داشتند.
موجودات شگفت انگیزی هم بودند که موجودات شگفت انگیزتری را الگوی خویش خواندند مثل علی دایی٬ الویس٬ آب٬ عیسی٬ پروفسور مورد بحث (دکترمحمود حسابی)٬ ادیسون٬ هری پاتر، بتهون و رقاص مرحوم مایکل جکسون وanishtan .
جدا از معصومیت٬ این دسته از هموطنان گویی در هوای بی زمان نفس می کشند و جدا” بین شخص محبوب و الگو تمایزی قائل نیستند. ما فرزندان زمانه خویشیم و در سرزمینی خاص و در فرهنگی مشخص بار آمده ایم. معقول آن است که اگر هم قرار بر تقلب است از روی دست کسی نگاه کنیم که همان امتحان ما را می گذراند. نیاکان هخامنشی ما و رقاص مرحوم همدرس ما نیستند. آن شادروان شیرین حرکات البته می تواند الگوی کسی چون خردادیان باشد. نگارنده در عالم خیال ممیزی مالیاتی را در یکی از گروههای مالیاتی اداره مالیات تهران تصور می کند که یگانه دوران٬ صاحب دو ریاست ظاهری و باطنی٬ کورش پارسی را الگوی خود می داند. ممیز مذکور در نخستین گام٬ برتری خویش را به دیگر ممیزان گروهش ثابت می کند و ایشان را تحت فرمان در می آورد و به فتح دیگر گروههای مالیاتی مشغول می شود. اما بر خلاف دیگر پیشینانش که آشوربانی پال٬ بخت النصر٬ سارگن و سناخریب را الگو کرده بودند به مهربانی و مردمی با گروههای مالیاتی رفتار می کند. گروههای دیگر داوطلبانه با او بیعت می کنند تا آنکه کمابیش تمام اداره را مسخر می سازد. در نهایت در نبردی به قصد سرکوب واحد ترابری که چون ماساژتها قومی بیابانگرد اند و دست تعدی به اموال ساکنان یکجانشین اداره دراز کرده اند به زخم قفل فرمانی٬ ناجوانمردانه از پای در می آید. شکی نیست کورش در زمان خود شاهی مدبر٬ خردمند و بزرگوار بود اما الگو دست کم باید با زمانه و شرایط زندگی مقلد مطابقت داشته باشد. سخت کوشی و پشتکار درسهایی اند که همه فوت آبیم لازم نیست مزاحم اوقات فراغت ادیسون و اینشتین و علی دایی درباقی آباد و فانی آباد بشویم. انتخاب چنین آدمهایی تکرار کار پیر منار است منتها ناآگاهانه. یعنی بکوشیم چیزی را که می دانیم دیگر ندانیم. گرفتاری دایی جان ناپلئون دقیقا” چنین چیزی بود که در عالم داستان اسباب تفریح است و در عالم واقع سبب می شود که کودکان کوچه که دیوانه مان می پندارند سنگپرانان در پی مان افتند و لابد عاقلان نیشخندمان کنند پوشیده.
الگو قرار است که مدل رفتار باشد برای دراز مدت. طبعا” انتخابش نیز نباید عجولانه باشد چرا که یک لحظه غفلت ٬ یک عمر پشیمانی. حضور سه تفنگدار اصلاحات در این سیاهه نشاندهنده انتخابی احساسی و یکباره است. این پرسش پیش از انتخابات احتمالا” چنین پاسخی نداشت.
اما فاجعه: کسانی٬ نظامیانی را الگوی خود نامیدند. یکی از این نظامیان٬ هیتلر بود. ظاهرا” باقی آباد و فانی آباد تکافوی خیل مشاتاقان را نمی کرده است، ملت دست به دامن نازی آباد شده اند. کسی حتا او را روشنفکری واقعی خواند. رضاخان میرپنج هم که شیخ خزعل را به درک واصل کرد (تعبیر یکی از بینندگان) از محبوبان بود.
هنوز از میانه های دهه شصت٬ واکنش امام راحل به پاسخ خانمی به پرسش مشابه از یادها نرفته است. واکنش تند دیگری را، زوجهایی که اسم دخترکشان را نازی گذاشتند و سپس طفلک معصوم را به فرنگ فرستانند، تجربه کرده‌اند٬ نتیجه آن واکنش آن شد که بعدها تصمیم گرفتند دیگر اسم بچه ها را نازی نگذارند. پاسخی مشابه آنچه مردمانی از سرزمینمان به پرسش برنامه دادند در خارجه ممکن است به طرد فرد از کل جامعه بیانجامد. احتمالا” وساطت بقال و دباغ هم مشکل گشا نخواهد بود. البته یک اختلاف این است که آنجاها مردم نمی خواهند چند نفری الگوی کسی باشند اما اینجاها کسانی می خواهند که فقط چند نفری الگوی مردم باشند.
حتا اگر یک نفر در آستانه این دگرگونی های اجتماع و هویت ایرانی هیتلر را الگوی خود می خواند٬ نماز خوف لازم بود.

2009-10-08T20:03:00.001+03:30

ساعت دقیقا” بیست و چهار بار می نوازد. پنجشنبه تمام شد و جمعه آغاز. آنانی که کسی را داشته اند که دعوتشان کند به میهمانی رفته اند. بی کسان به خیابانها ریخته اند در گریز از بی کسی و به جستجوی بی کسانی دیگر تا کسی شوند برای همدیگر. شهر در غوغای کسان و بی کسان می جوشد. تنهایی هیچ گاه به انداره آخرین ساعات پنجشنبه ها تنها نیست.
نه کسی را داری نه حال کسی را. تنها دی وی دی پلیرت، هیچکاک و رایت آو کپی، مسکنت ترحم انگیزت را تحمل کردنی می کنند. ملول و دلمرده، تنها در آپارتمانت هستی. از راه رو به اتاقت میروی . دی وی دی هیچکاک را می گذاری تا دستگاه بخواند و برایت تعریف کند . همه چراغها را خاموش می کنی. روی تختت ولو می شوی. دسنگاهت کپی هیچکاک را می خواند. نوری توی چشمت می زند کجتاب وسمج. فراموش کرده ای چراغ راه رو را بکشی. حال خاستن و خاموش کردن نداری. گرم فیلم می شوی و دلهره آغاز می شود. کسی وحشتزده می گریزد و سایه ای شوم و دراز در گوشه ای سایه دشنه ای را در دست گرفته. ناگهان حرکت ریزی را بیرون از فیلم احساس می کنی. سایه مشابهی را می بینی که کج خزیده است درون اتاقت با سایه چاقویی به دست. نوک سایه چاقو به پایه تختت می رسد. می جهی از وحشت.
سایه سرنیزه های طالبان به پایه تخت افغان نزدیک می شود. شوم و کشیده، دراز و خونبار. این در حالی است که تنها در شش ماهه نخست سال 2009 هزار و پانصد غیرنظامی یعنی شهروند عادی مثل من و شما در آن دیار به خون کشیده شده اند. وقتی که به هزاز مکافات از سرزمینتان بگریزید و به کشور دیگری پناه ببرید نخست باید ثابت کنید که جانتان یا یک چیزتان بالاخره در وطن مالوف در خطر بوده. افاغنه از معدود مردمانیند که اگر بخواهند به سرزمین مادریشان برگردند باید دست کم به خودشان ثابت کنند که خطری تهدیدشان نمی کند.
به خاطر دارم چند خطی در دفترچه کنکور در آن سال کذایی به شدت حال مبارکم را مکدر کرده بود. چند سطری که تحصیل افاغنه در ایران را ممنوع می کرد. حالا ظاهرا” وضع بهتر شده اما شخصی موسوم به یک هموطن به روزنامه اعتماد زنگ زده است و گفته:” وزارت کشور و وزارت کار باید از حقوق ایرانیان دفاع کنند. وقتی شرایط مهاجرت افغانها سهل می شود به نفع افغانها و به ضرر ایرانیان است. چرا منفعت سایرین را بر منافع ایرانیان ترجیح می دهند؟ در بسیاری از مناطق افغانستان امکان زندگی وجود دارد اما ما می بینیم افغانها باز هم به کشورشان بر نمی گردند. دولت ایران بهتر است به جای اینکه به فکر دانش آموزان و دانشجویان افغان باشد، آنها را برای ادامه تحصیل به کشورشان برگرداند. روزنامه اعتماد آنقدر به نفع افغانها مطلب چاپ کرد که دولت به ضرر ایرانیان و به نفع افغانها مصوبات جدیدی اجرا کرد. ” (توجه کنید که یک هموطن مهاجرت و اجرا و مصوبات و غیره را در معنای حقوقی به کار نبرده است.)
یک هموطن ما اجازه تحصیل را با تسهیل اقامت خلط می کند همانطور که فرق پناهنده را با فعله و دوشنبه پسر 13 ساله سرایدار خانه شان را با محمود افغان نمی فهمد.همانطور که در باره قدرت روزنامه در نیرنگستان آریایی-اسلامی سالک هپروت است. سینه می دراند و خشمگین می پرسد چرا مردمانی را که از بد حادثه بدین در پناه آورده اند زیر موشک ناتو و سرنیزه طالبان پس نمی فرستند. کیست که نداند در سرزمین افاغنه چه خبر است؟ در چنین حالی چنین مقالی تنها نشاندهنده میل مفرط یک هموطن ماست به حل نهایی مساله افغان چراکه متوهم است که این پناهندگان منافعش را هپولی می کنند. کدام منافع؟ کدام چپو؟ اگر یک هموطن دیگر ما در وضعی مشابه آنچه افاغنه در ایران می گذرانند، گرفتار باشد به راحتی می تواند پناهنده فرنگستان شود.
رئیس پیش از سفرش به نیویورک به خبرنگار شبکه ای ینگه دنیایی که گفته بود خانواده های کوهنوردان امریکایی خواهان آزادی آنانند در کمال تعجب پاسخی مناسب داد. گفت که ایرانیان بسیاری در امریکا زندانیند و آنها هم خانواده دارند و خانواده آنها نیز نگرانشانند. البته مشخص نشد این هموطنان پرشمار ما چرا به زندان افتاده اند. یحتمل تعدادیشان به جرم مشابه با کوهنوردان امریکایی و پناهجویان غیرقانونی افغان. رئیس اضافه کرد اگر شیطان فعلا” متوسط، بندیان ایرانی را مسترد کند ما هم کوهنوردان دربند را می فرستیم خانه شان.
سوال اینجاست که برای این هموطنان آزادی در وطنشان امن تر است یا اسارت در وطن دیگران؟
یک هموطن در سه سالگی باقی مانده است. منافعی موهوم پرورانده در ذهنی کودک وار: می پندارد که بستنیش را که خوشمزه ترین بستنی جهان است گرفته اند پس حکم خون می دهد.

2009-09-26T19:54:00.002+03:30

لباسهای آنچنانی غذاهای آنچنانی زندگیهای آنچنانی کتابها و فیلمهای آنچنانی دوستیهای آنچنانی صفت موصوفهای محبوب معلمهای دینی اند. ایشان با چنین ترکیباتی زندگی بنده خداهایی را توصیف می کردند که آن بنده خداها عبارت بودند از آدمهایی که ما بودیم و هستیم. نتیجه ای که می گرفتند این بود که ما مشکل داریم. جمله محبوب دیگر: شما مشکل داری. با کی؟ با چی؟ منظورشان البته این بود که ما پسربچه های سیزده چهارده ساله نمی توانیم یک ساعت و نیم یک جا سنگین و متین و موقر مثل پیرمردهای هفتاد ساله در مجلس ترحیم یه بنده خدایی بنشینیم و به چیزهایی گوش بدهیم فقط برای اینکه باید گوش بدهیم. من شخصا” هیچ وقت نفهمیدم یه بنده خدا (ترکیب دیگری که دل معلمان دینی را برده) دقیقا” یا حدودا” اشاره به کیست؟

آقا یا خانوووم دینیمون از بنده خدا برای اشاره به کسی استفاده می کرد که نمی خواست ما بفهمیم او کیست و آنچنانی نیز صفت چیزها و آدمهایی بود که خودش نمی دانست چیستند یا کیستند. من شخصا” هیچ آنچنان و اینچنین و هر نوع چنین و چنان دیگری در زندگی خودم در این بیست سالی که ازنخستین مواجهه سهمناکم با آنچنانیسانان می گذرد نیافته ام.

ترکیباتی اینچنین که مغابر کارکرد زبان به جای پیوند دادن اذهان و آشکار کردن معنا برای پوشاندن آن و گفتن و نگفتن به کار برده می شوند مخل ارتباطی پایدار و خردمندانه اند. به ویژه آنگاه که متکلمان دو خرده فرهنگ گوناگون از واژگانی اینچنین مبهم استفاده کنند چون پس زمینه فرهنگی مشترکی هم ندارند تقریبا” از گفتار هم چیزی نخواند فهمید.

همه این شطحیات را گفتم تا بگویم به رغم علاقه قلبیم به درس معارف و کتابهای آموزنده آن از ترکیباتی که در این متن به قول بچه ها گفتنی هایلایت آنچنانی شده اند تا مرز تهوع متنفرم.

2009-08-01T19:13:00.001+04:30

ما ایرانیان ملتی هستیم بازمانده در دوردستهای تاریخ و حاشیه نشین جهان مدرن. میکوشیم که تقویم و کوچه مان را عوض کنیم باید سعی کنیم که از قید تصلب ذهنی یا ذهن متصلبمان رها شویم وگرنه به خیابان رفتن تنها دیکتاتور دیگری را ارمغانمان میکند چرا که دیکتاتورها حکومت نمیکنند مگر بر دیکتاتورها.

نسخه بلخ

2009-08-01T19:12:00.000+04:30

خور و خواب و شرب و شهوت / شعف است و عشق و نعمت

2009-08-01T19:02:00.003+04:30

همان روزهایی که دکترمحمد مصدق در مجلس میکوشید نفت را ملی کند حاجعلی رزم آرا نخست وزیر نظامی اعتقاد داشت که هم میهنانش از ساختن لولهنگ عاجزند و خوشتر آن است که خیال استخراج نفت را نپزند. رای خویش را که به زبان بلند گفت از جمله پاسخهایی که شنید یکی هم گلوله فداییان بود. پیش از او نیز بوده اند ایرانیانی که خود را پست تر از فرنگان شمرده اند همانطور که هزاره ای پیشترکش از اعراب.حکایتی عجب است نژاد پرستی ما ایرانیان. فرنگانی که به این رذیلت شهره بودند یا هستند قوم و اقلیم خود را برترین میپنداشتند اما ما ملتی که حقا” برترینیم در نژادپرستی ٬ این ویژگی اخلاقی را به خلاقیت خویش آراسته ایم بدین گونه که مردمانی را برکشیده ایم فراتر از خودمان ودیگران را در تاریکی تبار ناستوده شان رها کرده ایم .ایرانیان هر ملتی را که پریده رنگتر باشد٬ پررنگتر ارج مینهند. چنان همه امور دیگر٬ مرکز نژادپرستی نیز این مرز پرگهر است. مردمان آن سوی مدار نصف النهاری که خزر را به خلیج فارس می رساند همه نژاده اند و این سوییان بردگانی اند که از بد حادثه ما را از بستگان نسبی و سببیمان دور کرده اند. حالیا باید که پیوندهای پیشین را با تعظیم به یاد غربیان آریم و به تحقیراز شرقیان روی گیریم. ما مردمی هستیم که افغان و عرب و هندی و تورانی و… را پست میدانیم همان حال که فرزندان گت و هون و فرانک و وایکینگ را میپرستیم. گیرم که در پس پشت هزار پسله گاهی گوییم آن زمان که در تخت جمشید نبوغ ایرانی چشمه های آب گرم جاری کرده بود در اروپا مردمان سنت طهارت نیاموخته بودند. حکایت این نژادپرستی گزینشی به اینجا میرسد که اگر فرنگی دستی به گوش هموطنی کشد او مدار مرکزی را از ایران به خودش برد – آنگونه که حاجعلی رزم آرا برد- و دیگر ایرانیان را نیز به تاریکخانه تبارهای تار تبعید کند.تلفنچی سازمان فضایی امریکا از لحاظ سازمانی با همکار خود در اداره ثبت برازجان و منشی دبیرخانه جایزه نوبل از همان لحاظ – شاید لحاظهای دیگرهم-با منشی دندانسازی تجربی در معلم کلایه اختلافی ندارد. حال حکایتی عجب است فخر فروشی منشیها و تلفنچی های ایرانی سفارتخانه های اروپاییان در وطن که امتیاز منحصر به فردشان بر همگنانشان در دیگر جاهای این خاک دو سه ساعت رهایی است از چارقدی که هیچگاه بر سر زنان ایلاتی نرفت٬ اگرش دست فرنگی نباشد.