۱۳۹۱ فروردین ۱۰, پنجشنبه

حبستو بکشم قناری


منتشر شده در شماره چهل و یک حرفه هنرمند، ویژه‌نامه تداعی‌های هنری

به فروغ

هرچند با این اوضاع، تصور جهانی خالی از خشم، جنگ، مرگ، تبعید و گریز زیادی خوشبینانه، شاید اصلاً ابلهانه، باشد، کسانی جهان‌هایی آرمانی را تصویر کرده‌اند و آرزو کرده‌اند که روزی در آینده، بشر به آن زندگی دست یابد: زندگی درست و در شأن موجود دوپا. شماری از آنها جانشان را سر این آرمان باخته‌اند. با معیار این سوداییان، واقعیت امروزمان دنیای درست نیست؛ وارونه است. یکی از آن رویاپردازان، اریش فرید* (۱۹۲۱-۱۹۸۸)، شاعری اتریشی است که در زمانه‌ی بلا می‌زیست، روزگار وارونه. پدرش را نازی‌ها کشتند. خودش همراه مادرش به لندن گریخت و ناچار آواره شد. در شعری گفته‌است:

پسربچه‌ها
به قورباغه‌ها
شوخی شوخی
سنگ می‌زنند.

قورباغه‌ها
اما کاملاً جدی
می‌میرند.**

واقعیت/حقیقت غم‌انگیزی که شاعر کشف کرده، این است که اگر جانداری را بکشیم، متأسفانه می‌میرد. مهم نیست کشنده کی باشد و برای چه بکشد، کشتن می‌کشد. در دنیای درست، کسی نمی‌کشد. در دنیای وارونه، کسی می‌کشد، درنتیجه کسی کشته می‌شود. در وارونه‌ی دنیای وارونه‌، کسی نباید بکشد، چون کسی می‌میرد. در وارونه‌ی وارونه‌ی دنیای وارونه، کسی که باید بکشد، نمی‌کشد.

٭

شعر فرید را وارونه کنیم: اول های جمع پسربچه‌ها را می‌اندازیم. می‌شود پسر. پسربچه، تخس است احتمالاً، اما فرض می‌گیریم که معصوم است و اگر آزاری هم می‌رساند، سنگی می‌اندازد، بیشتر از سر شیطنت است و جهل. معصومیت کودکانه
پسربچه‌ کوچک‌اندام است. شکمش روی فانوسقه نمی‌افتد از زور چربی. وارونه‌اش مردی است زمخت و نخراشیده، شکم‌گنده و چرب. کار مرد چرب وارونه‌ی شیطنت است. خشونتی دانسته است که مرتکبش می‌داند که چه زجری به قربانی‌اش می‌دهد؛ سلاخی است. وارونه‌ی پسربچه‌ها سلاخ است.
پسربچه‌ها سنگ می‌زنند، دانه دانه و عامدانه. شوخی شوخی، منتها ندانسته. احتمالاً نمی‌دانند نتیجه‌ی سنگ انداختن چیست. وارونه‌ی سنگ انداختن ممکن است که آجرانداختن باشد به قصد ساختن خانه. اما سلاخ خانه نمی‌سازد، سلاخ می‌کشد؛ اشک درمی‌آورد. وارونه‌ی سنگ انداختن سلاخ می‌شود اشک ریختنهرچند دانه دانه و عامدانه اما کاملاً جدی و با علم به بی‌حاصلی عملش.

قورباغه زشت است، بدصدا است. لزج است، ساکن مرداب. کسی رغبت نمی‌کند نگه‌اش دارد، شوخی شوخی می‌کشندش.*** وارونه‌ی طبیعت زیبا است. وارونه‌ی این وارونه قناری است. زیبا است، خوش آواز است، نرم و نیلی است و چون مأکول نیست، با یک درجه تخفیف، محکوم به حبس ابد است، مگر آنکه بساط عیاشی چیز عجیبی باشد: کباب قناری بر آتش سوسن و یاس: جهان وارونه. بهش سنگ نمی‌زنند، برایش اشک می‌ریزندنمی‌کشندش، وارونه‌ی کشتن، دلباخته‌اش می‌شوند

٭
  

وارونه‌ی شعر فرید راِ، یعنی وارونه‌ی وارونه‌ی دنیای وارونه را، هموطن رویاپرداز مشهورمان ساخته که مثل او، مثل همه‌ی ما فرزند بلاروزگار بوده، احمد شاملو(۱۳۰۴-۱۳۷۸):

سلاخی
می‌گریست.

به قناری کوچکی
دل باخته بود.****

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
* Erich Fried

** دو ترجمه از شعر را دیده‌ام:
خسرو ناقد، مجله کلک، شماره‌‌ی ۴۵-۴۶، آذر و دی ۱۳۷۲، ص ۱۲۸
علی عبداللهی، مجله شعر، سال اول، شماره نه، بهمن و اسفند ۱۳۷۲، ص ۶۵
این ترجمه هیچکدام نیست، بر اساس آن دو است.

*** غوک دست‌‌کم در ادب فاسی نمونه زشتی و پلیدی است. سودایی دیگری، مرحوم ملک‌الشعرای بهار، در اقتفای قصیده‌ی لبیبی، قصیده‌ای مفصل ساخته است در مذمت غوکانی که استخر خانه‌اش را مأوا ساخته بودند:
بس کن از این مکابره ای غوک ژاژخا 
خامش٬ گرت هزار عروسی ست٬ ور عزا
ای دیو زشت روی٬ رخ زشت را بشوی
 
ورنه در آب جوی مزن بیش دست و پا
مرغ سحر٬ منتخب اشعار ملک الشعرای بهار، انتشارات سخن، چ ۳، ۱۳۸۴

**** از مدایح بی‌صله